सर्ग 40: कपिल मुनि द्वारा सगर-पुत्रों का भस्म होना

देवतानां वचः श्रुत्वा भगवान् वै पितामहः ।
प्रत्युवाच सुसंत्रस्तान् कृतान्तबलमोहितान्

devatānāṃ vacaḥ śrutvā bhagavān vai pitāmahaḥ |
pratyuvāca susaṃtrastān kṛtāntabalamohitān

यस्येयं वसुधा कृत्स्ना वासुदेवस्य धीमतः ।
महिषी माधवस्यैषा स एव भगवन् प्रभुः

yasyeyaṃ vasudhā kṛtsnā vāsudevasya dhīmataḥ |
mahiṣī mādhavasyaiṣā sa eva bhagavan prabhuḥ

कापिलं रूपमास्थाय धारयत्यनिशं धराम् ।
तस्य कोपाग्निना दग्धा भविष्यन्ति नृपात्मजाः

kāpilaṃ rūpamāsthāya dhārayatyaniśaṃ dharām |
tasya kopāgninā dagdhā bhaviṣyanti nṛpātmajāḥ

पृथिव्याश्चापि निर्भेदो दृष्ट एव सनातनः ।
सगरस्य च पुत्राणां विनाशो दीर्घदर्शिनाम्

pṛthivyāścāpi nirbhedo dṛṣṭa eva sanātanaḥ |
sagarasya ca putrāṇāṃ vināśo dīrghadarśinām

पितामहवचः श्रुत्वा त्रयस्त्रिंशदरिंदमाः ।
देवाः परमसंहृष्टाः पुनर्जग्मुर्यथागतम्

pitāmahavacaḥ śrutvā trayastriṃśadariṃdamāḥ |
devāḥ paramasaṃhṛṣṭāḥ punarjagmuryathāgatam

सगरस्य च पुत्राणां प्रादुरासीन्महास्वनः ।
पृथिव्यां भिद्यमानायां निर्घातसमनिस्वनः

sagarasya ca putrāṇāṃ prādurāsīnmahāsvanaḥ |
pṛthivyāṃ bhidyamānāyāṃ nirghātasamanisvanaḥ

ततो भित्त्वा महीं सर्वां कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
सहिताः सागराः सर्वे पितरं वाक्यमब्रुवन्

tato bhittvā mahīṃ sarvāṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
sahitāḥ sāgarāḥ sarve pitaraṃ vākyamabruvan

परिक्रान्ता मही सर्वा सत्त्ववन्तश्च सूदिताः ।
देवदानवरक्षांसि पिशाचोरगपन्नगाः

parikrāntā mahī sarvā sattvavantaśca sūditāḥ |
devadānavarakṣāṃsi piśācoragapannagāḥ

न च पश्यामहेऽश्वं ते अश्वहर्तारमेव च ।
किं करिष्याम भद्रं ते बुद्धिरत्र विचार्यताम्

na ca paśyāmahe'śvaṃ te aśvahartārameva ca |
kiṃ kariṣyāma bhadraṃ te buddhiratra vicāryatām

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा पुत्राणां राजसत्तमः ।
समन्युरब्रवीद् वाक्यं सगरो रघुनन्दन

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā putrāṇāṃ rājasattamaḥ |
samanyurabravīd vākyaṃ sagaro raghunandana

भूयः खनत भद्रं वो विभेद्य वसुधातलम् ।
अश्वहर्तारमासाद्य कृतार्थाश्च निवर्तत

bhūyaḥ khanata bhadraṃ vo vibhedya vasudhātalam |
aśvahartāramāsādya kṛtārthāśca nivartata

पितुर्वचनमासाद्य सगरस्य महात्मनः ।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि रसातलमभिद्रवन्

piturvacanamāsādya sagarasya mahātmanaḥ |
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi rasātalamabhidravan

खन्यमाने ततस्तस्मिन् ददृशुः पर्वतोपमम् ।
दिशागजं विरूपाक्षं धारयन्तं महीतलम्

khanyamāne tatastasmin dadṛśuḥ parvatopamam |
diśāgajaṃ virūpākṣaṃ dhārayantaṃ mahītalam

सपर्वतवनां कृत्स्नां पृथिवीं रघुनन्दन ।
धारयामास शिरसा विरूपाक्षो महागजः

saparvatavanāṃ kṛtsnāṃ pṛthivīṃ raghunandana |
dhārayāmāsa śirasā virūpākṣo mahāgajaḥ

यदा पर्वणि काकुत्स्थ विश्रमार्थं महागजः ।
खेदाच्चालयते शीर्षं भूमिकम्पस्तदा भवेत्

yadā parvaṇi kākutstha viśramārthaṃ mahāgajaḥ |
khedāccālayate śīrṣaṃ bhūmikampastadā bhavet

ते तं प्रदक्षिणं कृत्वा दिशापालं महागजम् ।
मानयन्तो हि ते राम जग्मुर्भित्त्वा रसातलम्

te taṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā diśāpālaṃ mahāgajam |
mānayanto hi te rāma jagmurbhittvā rasātalam

ततः पूर्वां दिशं भित्त्वा दक्षिणां बिभिदुः पुनः ।
दक्षिणस्यामपि दिशि ददृशुस्ते महागजम्

tataḥ pūrvāṃ diśaṃ bhittvā dakṣiṇāṃ bibhiduḥ punaḥ |
dakṣiṇasyāmapi diśi dadṛśuste mahāgajam

महापद्मं महात्मानं सुमहत्पर्वतोपमम् ।
शिरसा धारयन्तं गां विस्मयं जग्मुरुत्तमम्

mahāpadmaṃ mahātmānaṃ sumahatparvatopamam |
śirasā dhārayantaṃ gāṃ vismayaṃ jagmuruttamam

ते तं प्रदक्षिणं कृत्वा सगरस्य महात्मनः ।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि पश्चिमां बिभिदुर्दिशम्

te taṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā sagarasya mahātmanaḥ |
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi paścimāṃ bibhidurdiśam

पश्चिमायामपि दिशि महान्तमचलोपमम् ।
दिशागजं सौमनसं ददृशुस्ते महाबलाः

paścimāyāmapi diśi mahāntamacalopamam |
diśāgajaṃ saumanasaṃ dadṛśuste mahābalāḥ

तं ते प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चापि निरामयम् ।
खनन्तः समुपक्रान्ता दिशं सोमवतीं तदा

taṃ te pradakṣiṇaṃ kṛtvā pṛṣṭvā cāpi nirāmayam |
khanantaḥ samupakrāntā diśaṃ somavatīṃ tadā

उत्तरस्यां रघुश्रेष्ठ ददृशुर्हिमपाण्डुरम् ।
भद्रं भद्रेण वपुषा धारयन्तं महीमिमाम्

uttarasyāṃ raghuśreṣṭha dadṛśurhimapāṇḍuram |
bhadraṃ bhadreṇa vapuṣā dhārayantaṃ mahīmimām

समालभ्य ततः सर्वे कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् ।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि बिभिदुर्वसुधातलम्

samālabhya tataḥ sarve kṛtvā cainaṃ pradakṣiṇam |
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi bibhidurvasudhātalam

ततः प्रागुत्तरां गत्वा सागराः प्रथितां दिशम् ।
रोषादभ्यखनन् सर्वे पृथिवीं सगरात्मजाः

tataḥ prāguttarāṃ gatvā sāgarāḥ prathitāṃ diśam |
roṣādabhyakhanan sarve pṛthivīṃ sagarātmajāḥ

ते तु सर्वे महत्मानो भिमवेगा महबलाः ।
ददृशुः कपिलं तत्र वासुदेवं सनातनम्

te tu sarve mahatmāno bhimavegā mahabalāḥ |
dadṛśuḥ kapilaṃ tatra vāsudevaṃ sanātanam

हयं च तस्य देवस्य चरन्तमविदूरतः ।
प्रहर्षमतुलं प्राप्ताः सर्वे ते रघुनंदन

hayaṃ ca tasya devasya carantamavidūrataḥ |
praharṣamatulaṃ prāptāḥ sarve te raghunaṃdana

ते तं यज्ञहनं ज्ञात्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणाः ।
खनित्रलाङ्गलधरा नानावृक्षशिलाधराः

te taṃ yajñahanaṃ jñātvā krodhaparyākulekṣaṇāḥ |
khanitralāṅgaladharā nānāvṛkṣaśilādharāḥ

अभ्यधावन्त संक्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रुवन् ।
अस्माकं त्वं हि तुरगं यज्ञियं हृतवानसि

abhyadhāvanta saṃkruddhāstiṣṭha tiṣṭheti cābruvan |
asmākaṃ tvaṃ hi turagaṃ yajñiyaṃ hṛtavānasi

दुर्मेधस्त्वं हि संप्राप्तान् विद्धि नः सगरात्मजान् ।
श्रुत्वा तद्वचनं तेषां कपिलो रघुनन्दन

durmedhastvaṃ hi saṃprāptān viddhi naḥ sagarātmajān |
śrutvā tadvacanaṃ teṣāṃ kapilo raghunandana

रोषेण महताविष्टो हुंकारमकरोत् तदा ।
ततस्तेनाप्रमेयेण कपिलेन महात्मना ।
भस्मराशीकृताः सर्वे काकुत्स्थ सगरात्मजाः

roṣeṇa mahatāviṣṭo huṃkāramakarot tadā |
tatastenāprameyeṇa kapilena mahātmanā |
bhasmarāśīkṛtāḥ sarve kākutstha sagarātmajāḥ