सर्ग 38: राजा सगर और उनके साठ हज़ार पुत्र

तां कथां कौशिको रामे निवेद्य मधुराक्षराम् ।
पुनरेवापरं वाक्यं काकुत्स्थमिदमब्रवीत्

tāṃ kathāṃ kauśiko rāme nivedya madhurākṣarām |
punarevāparaṃ vākyaṃ kākutsthamidamabravīt

अयोध्याधिपतिर्वीर पूर्वमासीन्नराधिपः ।
सगरो नाम धर्मात्मा प्रजाकामः स चाप्रजः

ayodhyādhipatirvīra pūrvamāsīnnarādhipaḥ |
sagaro nāma dharmātmā prajākāmaḥ sa cāprajaḥ

वैदर्भदुहिता राम केशिनी नाम नामतः ।
ज्येष्ठा सगरपत्नी सा धर्मिष्ठा सत्यवादिनी

vaidarbhaduhitā rāma keśinī nāma nāmataḥ |
jyeṣṭhā sagarapatnī sā dharmiṣṭhā satyavādinī

अरिष्टनेमेर्दुहिता सुपर्णभगिनी तु सा ।
द्वितीया सगरस्यासीत् पत्नी सुमतिसंज्ञिता

ariṣṭanemerduhitā suparṇabhaginī tu sā |
dvitīyā sagarasyāsīt patnī sumatisaṃjñitā

ताभ्यां सह महाराजः पत्नीभ्यां तप्तवांस्तपः ।
हिमवन्तं समासाद्य भृगुप्रस्रवणे गिरौ

tābhyāṃ saha mahārājaḥ patnībhyāṃ taptavāṃstapaḥ |
himavantaṃ samāsādya bhṛguprasravaṇe girau

अथ वर्षशते पूर्णे तपसाऽऽराधितो मुनिः ।
सगराय वरं प्रादाद् भृगुः सत्यवतां वरः

atha varṣaśate pūrṇe tapasā''rādhito muniḥ |
sagarāya varaṃ prādād bhṛguḥ satyavatāṃ varaḥ

अपत्यलाभः सुमहान् भविष्यति तवानघ ।
कीर्तिं चाप्रतिमां लोके प्राप्स्यसे पुरुषर्षभ

apatyalābhaḥ sumahān bhaviṣyati tavānagha |
kīrtiṃ cāpratimāṃ loke prāpsyase puruṣarṣabha

एका जनयिता तात पुत्रं वंशकरं तव ।
षष्टिं पुत्रसहस्राणि अपरा जनयिष्यति

ekā janayitā tāta putraṃ vaṃśakaraṃ tava |
ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi aparā janayiṣyati

भाषमाणं महात्मानं राजपुत्र्यौ प्रसाद्य तम् ।
ऊचतुः परमप्रीते कृताञ्जलिपुटे तदा

bhāṣamāṇaṃ mahātmānaṃ rājaputryau prasādya tam |
ūcatuḥ paramaprīte kṛtāñjalipuṭe tadā

एकः कस्याः सुतो ब्रह्मन् का बहूञ्जनयिष्यति ।
श्रोतुमिच्छावहे ब्रह्मन् सत्यमस्तु वचस्तव

ekaḥ kasyāḥ suto brahman kā bahūñjanayiṣyati |
śrotumicchāvahe brahman satyamastu vacastava

तयोस्तद् वचनं श्रुत्वा भृगुः परमधार्मिकः ।
उवाच परमां वाणीं स्वच्छन्दोऽत्र विधीयताम्

tayostad vacanaṃ śrutvā bhṛguḥ paramadhārmikaḥ |
uvāca paramāṃ vāṇīṃ svacchando'tra vidhīyatām

एको वंशकरो वास्तु बहवो वा महाबलाः ।
कीर्तिमन्तो महोत्साहाः का वा कं वरमिच्छति

eko vaṃśakaro vāstu bahavo vā mahābalāḥ |
kīrtimanto mahotsāhāḥ kā vā kaṃ varamicchati

मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा केशिनी रघुनन्दन ।
पुत्रं वंशकरं राम जग्राह नृपसंनिधौ

munestu vacanaṃ śrutvā keśinī raghunandana |
putraṃ vaṃśakaraṃ rāma jagrāha nṛpasaṃnidhau

षष्टिं पुत्रसहस्राणि सुपर्णभगिनी तदा ।
महोत्साहान् कीर्तिमतो जग्राह सुमतिः सुतान्

ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi suparṇabhaginī tadā |
mahotsāhān kīrtimato jagrāha sumatiḥ sutān

प्रदक्षिणमृषिं कृत्वा शिरसाभिप्रणम्य तम् ।
जगाम स्वपुरं राजा सभार्यो रघुनन्दन

pradakṣiṇamṛṣiṃ kṛtvā śirasābhipraṇamya tam |
jagāma svapuraṃ rājā sabhāryo raghunandana

अथ काले गते तस्य ज्येष्ठा पुत्रं व्यजायत ।
असमञ्ज इति ख्यातं केशिनी सगरात्मजम्

atha kāle gate tasya jyeṣṭhā putraṃ vyajāyata |
asamañja iti khyātaṃ keśinī sagarātmajam

सुमतिस्तु नरव्याघ्र गर्भतुम्बं व्यजायत ।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि तुम्बभेदाद् विनिःसृताः

sumatistu naravyāghra garbhatumbaṃ vyajāyata |
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi tumbabhedād viniḥsṛtāḥ

घृतपूर्णेषु कुम्भेषु धात्र्यस्तान् समवर्धयन् ।
कालेन महता सर्वे यौवनं प्रतिपेदिरे

ghṛtapūrṇeṣu kumbheṣu dhātryastān samavardhayan |
kālena mahatā sarve yauvanaṃ pratipedire

अथ दीर्घेण कालेन रूपयौवनशालिनः ।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि सगरस्याभवंस्तदा

atha dīrgheṇa kālena rūpayauvanaśālinaḥ |
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi sagarasyābhavaṃstadā

स च ज्येष्ठो नरश्रेष्ठ सगरस्यात्मसम्भवः ।
बालान् गृहीत्वा तु जले सरय्वा रघुनन्दन

sa ca jyeṣṭho naraśreṣṭha sagarasyātmasambhavaḥ |
bālān gṛhītvā tu jale sarayvā raghunandana

प्रक्षिप्य प्राहसन्नित्यं मज्जतस्तान् निरीक्ष्य वै ।
एवं पापसमाचारः सज्जनप्रतिबाधकः

prakṣipya prāhasannityaṃ majjatastān nirīkṣya vai |
evaṃ pāpasamācāraḥ sajjanapratibādhakaḥ

पौराणामहिते युक्तः पित्रा निर्वासितः पुरात् ।
तस्य पुत्रोंऽशुमान् नाम असमञ्जस्य वीर्यवान्

paurāṇāmahite yuktaḥ pitrā nirvāsitaḥ purāt |
tasya putroṃ'śumān nāma asamañjasya vīryavān

सम्मतः सर्वलोकस्य सर्वस्यापि प्रियंवदः ।
ततः कालेन महता मतिः समभिजायत

sammataḥ sarvalokasya sarvasyāpi priyaṃvadaḥ |
tataḥ kālena mahatā matiḥ samabhijāyata

सगरस्य नरश्रेष्ठ यजेयमिति निश्चिता ।
स कृत्वा निश्चयं राजा सोपाध्यायगणस्तदा ।
यज्ञकर्मणि वेदज्ञो यष्टुं समुपचक्रमे

sagarasya naraśreṣṭha yajeyamiti niścitā |
sa kṛtvā niścayaṃ rājā sopādhyāyagaṇastadā |
yajñakarmaṇi vedajño yaṣṭuṃ samupacakrame