सर्ग 23: कामाश्रम में रात्रि-विश्राम

प्रभातायां तु शर्वर्यां विश्वामित्रो महामुनिः ।
अभ्यभाषत काकुत्स्थं शयानं पर्णसंस्तरे

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ viśvāmitro mahāmuniḥ |
abhyabhāṣata kākutsthaṃ śayānaṃ parṇasaṃstare

कौसल्या सुप्रजा राम पूर्वा संध्या प्रवर्तते ।
उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं दैवमाह्निकम्

kausalyā suprajā rāma pūrvā saṃdhyā pravartate |
uttiṣṭha naraśārdūla kartavyaṃ daivamāhnikam

तस्यर्षेः परमोदारं वचः श्रुत्वा नरोत्तमौ ।
स्नात्वा कृतोदकौ वीरौ जेपतुः परमं जपम्

tasyarṣeḥ paramodāraṃ vacaḥ śrutvā narottamau |
snātvā kṛtodakau vīrau jepatuḥ paramaṃ japam

कृताह्निकौ महावीर्यौ विश्वामित्रं तपोधनम् ।
अभिवाद्यातिसंहृष्टौ गमनायाभितस्थतुः

kṛtāhnikau mahāvīryau viśvāmitraṃ tapodhanam |
abhivādyātisaṃhṛṣṭau gamanāyābhitasthatuḥ

तौ प्रयान्तौ महावीर्यौ दिव्यां त्रिपथगां नदीम् ।
ददृशाते ततस्तत्र सरय्वाः संगमे शुभे

tau prayāntau mahāvīryau divyāṃ tripathagāṃ nadīm |
dadṛśāte tatastatra sarayvāḥ saṃgame śubhe

तत्राश्रमपदं पुण्यमृषीणां भावितात्मनाम् ।
बहुवर्षसहस्राणि तप्यतां परमं तपः

tatrāśramapadaṃ puṇyamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
bahuvarṣasahasrāṇi tapyatāṃ paramaṃ tapaḥ

तं दृष्ट्वा परमप्रीतौ राघवौ पुण्यमाश्रमम् ।
ऊचतुस्तं महात्मानं विश्वामित्रमिदं वचः

taṃ dṛṣṭvā paramaprītau rāghavau puṇyamāśramam |
ūcatustaṃ mahātmānaṃ viśvāmitramidaṃ vacaḥ

कस्यायमाश्रमः पुण्यः को न्वस्मिन्वसते पुमान् ।
भगवञ्श्रोतुमिच्छावः परं कौतूहलं हि नौ

kasyāyamāśramaḥ puṇyaḥ ko nvasminvasate pumān |
bhagavañśrotumicchāvaḥ paraṃ kautūhalaṃ hi nau

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुङ्गवः ।
अब्रवीच्छ्रूयतां राम यस्यायं पूर्व आश्रमः

tayostadvacanaṃ śrutvā prahasya munipuṅgavaḥ |
abravīcchrūyatāṃ rāma yasyāyaṃ pūrva āśramaḥ

कन्दर्पो मूर्तिमानासीत्काम इत्युच्यते बुधैः ।
तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम्

kandarpo mūrtimānāsītkāma ityucyate budhaiḥ |
tapasyantamiha sthāṇuṃ niyamena samāhitam

कृतोद्वाहं तु देवेशं गच्छन्तं समरुद्गणम् ।
धर्षयामास दुर्मेधा हुंकृतश्च महात्मना

kṛtodvāhaṃ tu deveśaṃ gacchantaṃ samarudgaṇam |
dharṣayāmāsa durmedhā huṃkṛtaśca mahātmanā

अवध्यातश्च रुद्रेण चक्षुषा रघुनन्दन ।
व्यशीर्यन्त शरीरात् स्वात् सर्वगात्राणि दुर्मतेः

avadhyātaśca rudreṇa cakṣuṣā raghunandana |
vyaśīryanta śarīrāt svāt sarvagātrāṇi durmateḥ

तस्य गात्रं हतं तत्र निर्दग्धस्य महात्मना ।
अशरीरः कृतः कामः क्रोधाद् देवेश्वरेण ह

tasya gātraṃ hataṃ tatra nirdagdhasya mahātmanā |
aśarīraḥ kṛtaḥ kāmaḥ krodhād deveśvareṇa ha

अनङ्ग इति विख्यातस्तदा प्रभृति राघव ।
स चाङ्गविषयः श्रीमान् यत्राङ्गं स मुमोच ह

anaṅga iti vikhyātastadā prabhṛti rāghava |
sa cāṅgaviṣayaḥ śrīmān yatrāṅgaṃ sa mumoca ha

तस्यायमाश्रमः पुण्यस्तस्येमे मुनयः पुरा ।
शिष्या धर्मपरा वीर तेषां पापं न विद्यते

tasyāyamāśramaḥ puṇyastasyeme munayaḥ purā |
śiṣyā dharmaparā vīra teṣāṃ pāpaṃ na vidyate

इहाद्य रजनीं राम वसेम शुभदर्शन ।
पुण्ययोः सरितोर्मध्ये श्वस्तरिष्यामहे वयम्

ihādya rajanīṃ rāma vasema śubhadarśana |
puṇyayoḥ saritormadhye śvastariṣyāmahe vayam

अभिगच्छामहे सर्वे शुचयः पुण्यमाश्रमम् ।
इह वासः परोऽस्माकं सुखं वस्त्यामहे निशाम्

abhigacchāmahe sarve śucayaḥ puṇyamāśramam |
iha vāsaḥ paro'smākaṃ sukhaṃ vastyāmahe niśām

स्नाताश्च कृतजप्याश्च हुतहव्या नरोत्तम ।
तेषां संवदतां तत्र तपोदीर्घेण चक्षुषा

snātāśca kṛtajapyāśca hutahavyā narottama |
teṣāṃ saṃvadatāṃ tatra tapodīrgheṇa cakṣuṣā

विज्ञाय परमप्रीता मुनयो हर्षमागमन् ।
अर्घ्यं पाद्यं तथाऽऽतिथ्यं निवेद्य कुशिकात्मजे

vijñāya paramaprītā munayo harṣamāgaman |
arghyaṃ pādyaṃ tathā''tithyaṃ nivedya kuśikātmaje

रामलक्ष्मणयोः पश्चादकुर्वन्नतिथिक्रियाम् ।
सत्कारं समनुप्राप्य कथाभिरभिरञ्जयन्

rāmalakṣmaṇayoḥ paścādakurvannatithikriyām |
satkāraṃ samanuprāpya kathābhirabhirañjayan

यथार्हमजपन् संध्यामृषयस्ते समाहिताः ।
तत्र वासिभिरानीता मुनिभिः सुव्रतैः सह

yathārhamajapan saṃdhyāmṛṣayaste samāhitāḥ |
tatra vāsibhirānītā munibhiḥ suvrataiḥ saha

न्यवसन् सुसुखं तत्र कामाश्रमपदे तथा ।
कथाभिरभिरामभिरभिरमौ नृपात्मजौ ।
रमयामास धर्मात्मा कौशिको मुनिपुङ्गवः

nyavasan susukhaṃ tatra kāmāśramapade tathā |
kathābhirabhirāmabhirabhiramau nṛpātmajau |
ramayāmāsa dharmātmā kauśiko munipuṅgavaḥ