सर्ग 22: राम को बला और अतिबला विद्याएँ मिलती हैं

तथा वसिष्ठे ब्रुवति राजा दशरथः स्वयम् ।
प्रहृष्टवदनो राममाजुहाव सलक्ष्मणम्

tathā vasiṣṭhe bruvati rājā daśarathaḥ svayam |
prahṛṣṭavadano rāmamājuhāva salakṣmaṇam

कृतस्वस्त्ययनं मात्रा पित्रा दशरथेन च ।
पुरोधसा वसिष्ठेन मङ्गलैरभिमन्त्रितम्

kṛtasvastyayanaṃ mātrā pitrā daśarathena ca |
purodhasā vasiṣṭhena maṅgalairabhimantritam

स पुत्रं मूर्ध्न्युपाघ्राय राजा दशरस्तदा ।
ददौ कुशिकपुत्राय सुप्रीतेनान्तरात्मना

sa putraṃ mūrdhnyupāghrāya rājā daśarastadā |
dadau kuśikaputrāya suprītenāntarātmanā

ततो वायुः सुखस्पर्शो नीरजस्को ववौ तदा ।
विश्वामित्रगतं रामं दृष्ट्वा राजीवलोचनम्

tato vāyuḥ sukhasparśo nīrajasko vavau tadā |
viśvāmitragataṃ rāmaṃ dṛṣṭvā rājīvalocanam

पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद् देवदुन्दुभिनिस्वनैः ।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषः प्रयाते तु महात्मनि

puṣpavṛṣṭirmahatyāsīd devadundubhinisvanaiḥ |
śaṅkhadundubhinirghoṣaḥ prayāte tu mahātmani

विश्वामित्रो ययावग्रे ततो रामो महायशाः ।
काकपक्षधरो धन्वी तं च सौमित्रिरन्वगात्

viśvāmitro yayāvagre tato rāmo mahāyaśāḥ |
kākapakṣadharo dhanvī taṃ ca saumitriranvagāt

कलापिनौ धनुष्पाणी शोभयानौ दिशो दश ।
विश्वामित्रं महात्मानं त्रिशीर्षाविव पन्नगौ

kalāpinau dhanuṣpāṇī śobhayānau diśo daśa |
viśvāmitraṃ mahātmānaṃ triśīrṣāviva pannagau

अनुजग्मतुरक्षुद्रौ पितामहमिवाश्विनौ ।
अनुयातौ श्रिया दीप्तौ शोभयेतावनिन्दितौ

anujagmaturakṣudrau pitāmahamivāśvinau |
anuyātau śriyā dīptau śobhayetāvaninditau

तदा कुशिकपुत्रं तु धनुष्पाणी स्वलंकृतौ ।
बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ खड्गवन्तौ महाद्युती

tadā kuśikaputraṃ tu dhanuṣpāṇī svalaṃkṛtau |
baddhagodhāṅgulitrāṇau khaḍgavantau mahādyutī

कुमारौ चारुवपुषौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
अनुयातौ श्रिया दीप्तौ शोभयेतावनिन्दितौ

kumārau cāruvapuṣau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
anuyātau śriyā dīptau śobhayetāvaninditau

स्थाणुं देवमिवाचिन्त्यं कुमाराविव पावकी ।
अध्यर्धयोजनं गत्वा सरय्वा दक्षिणे तटे

sthāṇuṃ devamivācintyaṃ kumārāviva pāvakī |
adhyardhayojanaṃ gatvā sarayvā dakṣiṇe taṭe

रामेति मधुरां वाणीं विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ।
गृहाण वत्स सलिलं मा भूत्कालस्य पर्ययः

rāmeti madhurāṃ vāṇīṃ viśvāmitro'bhyabhāṣata |
gṛhāṇa vatsa salilaṃ mā bhūtkālasya paryayaḥ

मन्त्रग्रामं गृहाण त्वं बलामतिबलां तथा ।
न श्रमो न ज्वरो वा ते न रूपस्य विपर्ययः

mantragrāmaṃ gṛhāṇa tvaṃ balāmatibalāṃ tathā |
na śramo na jvaro vā te na rūpasya viparyayaḥ

न च सुप्तं प्रमत्तं वा धर्षयिष्यन्ति नैर्ऋताः ।
न बाह्वोः सदृशो वीर्ये पृथिव्यामस्ति कश्चन

na ca suptaṃ pramattaṃ vā dharṣayiṣyanti nairṛtāḥ |
na bāhvoḥ sadṛśo vīrye pṛthivyāmasti kaścana

त्रिषु लोकेषु वा राम न भवेत्सदृशस्तव ।
बलामतिबलां चैव पठतस्तात राघव

triṣu lokeṣu vā rāma na bhavetsadṛśastava |
balāmatibalāṃ caiva paṭhatastāta rāghava

न सौभाग्ये न दाक्षिण्ये न ज्ञाने बुद्धिनिश्चये ।
नोत्तरे प्रतिवक्तव्ये समो लोके तवानघ

na saubhāgye na dākṣiṇye na jñāne buddhiniścaye |
nottare prativaktavye samo loke tavānagha

एतद्विद्याद्वये लब्धे न भवेत् सदृशस्तव ।
बला चातिबला चैव सर्वज्ञानस्य मातरौ

etadvidyādvaye labdhe na bhavet sadṛśastava |
balā cātibalā caiva sarvajñānasya mātarau

क्षुत्पिपासे न ते राम भविष्येते नरोत्तम ।
बलामतिबलां चैव पठस्तात राघव

kṣutpipāse na te rāma bhaviṣyete narottama |
balāmatibalāṃ caiva paṭhastāta rāghava

गृहाण सर्वलोकस्य गुप्तये रघुनन्दन ।
विद्याद्वयमधीयाने यशश्चाथ भवेद् भुवि ।
पितामहसुते ह्येते विद्ये तेजःसमन्विते

gṛhāṇa sarvalokasya guptaye raghunandana |
vidyādvayamadhīyāne yaśaścātha bhaved bhuvi |
pitāmahasute hyete vidye tejaḥsamanvite

प्रदातुं तव काकुत्स्थ सदृशस्त्वं हि पार्थिव ।
कामं बहुगुणाः सर्वे त्वय्येते नात्र संशयः

pradātuṃ tava kākutstha sadṛśastvaṃ hi pārthiva |
kāmaṃ bahuguṇāḥ sarve tvayyete nātra saṃśayaḥ

तपसा संभृते चैते बहुरूपे भविष्यतः ।
ततो रामो जलं स्पृष्ट्वा प्रहृष्टवदनः शुचिः

tapasā saṃbhṛte caite bahurūpe bhaviṣyataḥ |
tato rāmo jalaṃ spṛṣṭvā prahṛṣṭavadanaḥ śuciḥ

प्रतिजग्राह ते विद्ये महर्षेर्भावितात्मनः ।
विद्यासमुदितो रामः शुशुभे भूरिविक्रमः

pratijagrāha te vidye maharṣerbhāvitātmanaḥ |
vidyāsamudito rāmaḥ śuśubhe bhūrivikramaḥ

सहस्ररश्मिर्भगवाञ्शरदीव दिवाकरः ।
गुरुकार्याणि सर्वाणि नियुज्य कुशिकात्मजे ।
ऊषुस्तां रजनीं तत्र सरय्वां सुसुखं त्रयः

sahasraraśmirbhagavāñśaradīva divākaraḥ |
gurukāryāṇi sarvāṇi niyujya kuśikātmaje |
ūṣustāṃ rajanīṃ tatra sarayvāṃ susukhaṃ trayaḥ

दशरथनृपसूनुसत्तमाभ्यां
तृणशयनेऽनुचिते तदोषिताभ्याम् ।
कुशिकसुतवचोऽनुलालिताभ्याम्
सुखमिव सा विबभौ विभावरी च

daśarathanṛpasūnusattamābhyāṃ
tṛṇaśayane'nucite tadoṣitābhyām |
kuśikasutavaco'nulālitābhyām
sukhamiva sā vibabhau vibhāvarī ca