सर्ग 85: गुह का सन्देह मिटता है, भरत का शोक

एवम् उक्तः तु भरतः निषाद
अधिपतिम् गुहम् ।
प्रत्युवाच महा प्राज्ञो वाक्यम् हेतु अर्थ सम्हितम्

evam uktaḥ tu bharataḥ niṣāda
adhipatim guham |
pratyuvāca mahā prājño vākyam hetu artha samhitam

ऊर्जितः खलु ते कामः कृतः
मम गुरोह् सखे ।
यो मे त्वम् ईदृशीम् सेनाम् एको अभ्यर्चितुम् इच्चसि

ūrjitaḥ khalu te kāmaḥ kṛtaḥ
mama guroh sakhe |
yo me tvam īdṛśīm senām eko abhyarcitum iccasi

इति उक्त्वा तु महा तेजा गुहम्
वचनम् उत्तमम् ।
अब्रवीद् भरतः श्रीमान् निषाद अधिपतिम् पुनः

iti uktvā tu mahā tejā guham
vacanam uttamam |
abravīd bharataḥ śrīmān niṣāda adhipatim punaḥ

कतरेण गमिष्यामि भरद्वाज
आश्रमम् गुह ।
गहनो अयम् भृशम् देशो गन्गा अनूपो दुरत्ययः

katareṇa gamiṣyāmi bharadvāja
āśramam guha |
gahano ayam bhṛśam deśo gangā anūpo duratyayaḥ

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा राज
पुत्रस्य धीमतः ।
अब्रवीत् प्रान्जलिर् वाक्यम् गुहो गहन गोचरः

tasya tat vacanam śrutvā rāja
putrasya dhīmataḥ |
abravīt prānjalir vākyam guho gahana gocaraḥ

दाशाः तु अनुगमिष्यन्ति
धन्विनः सुसमाहिताः ।
अहम् च अनुगमिष्यामि राज पुत्र महा यशः

dāśāḥ tu anugamiṣyanti
dhanvinaḥ susamāhitāḥ |
aham ca anugamiṣyāmi rāja putra mahā yaśaḥ

कच्चिन् न दुष्टः व्रजसि रामस्य
अक्लिष्ट कर्मणः ।
इयम् ते महती सेना शन्काम् जनयति इव मे

kaccin na duṣṭaḥ vrajasi rāmasya
akliṣṭa karmaṇaḥ |
iyam te mahatī senā śankām janayati iva me

तम् एवम् अभिभाषन्तम्
आकाशैव निर्मलः ।
भरतः श्लक्ष्णया वाचा गुहम् वचनम् अब्रवीत्

tam evam abhibhāṣantam
ākāśaiva nirmalaḥ |
bharataḥ ślakṣṇayā vācā guham vacanam abravīt

मा भूत् स कालो यत् कष्टम् न
माम् शन्कितुम् अर्हसि ।
राघवः स हि मे भ्राता ज्येष्ठः पितृ समः मम

mā bhūt sa kālo yat kaṣṭam na
mām śankitum arhasi |
rāghavaḥ sa hi me bhrātā jyeṣṭhaḥ pitṛ samaḥ mama

तम् निवर्तयितुम् यामि काकुत्स्थम्
वन वासिनम् ।
बुद्धिर् अन्या न ते कार्या गुह सत्यम् ब्रवीमि ते

tam nivartayitum yāmi kākutstham
vana vāsinam |
buddhir anyā na te kāryā guha satyam bravīmi te

स तु सम्हृष्ट वदनः श्रुत्वा
भरत भाषितम् ।
पुनर् एव अब्रवीद् वाक्यम् भरतम् प्रति हर्षितः

sa tu samhṛṣṭa vadanaḥ śrutvā
bharata bhāṣitam |
punar eva abravīd vākyam bharatam prati harṣitaḥ

धन्यः त्वम् न त्वया तुल्यम्
पश्यामि जगती तले ।
अयत्नात् आगतम् राज्यम् यः त्वम् त्यक्तुम् इह इच्चसि

dhanyaḥ tvam na tvayā tulyam
paśyāmi jagatī tale |
ayatnāt āgatam rājyam yaḥ tvam tyaktum iha iccasi

शाश्वती खलु ते कीर्तिर्
लोकान् अनुचरिष्यति ।
यः त्वम् कृच्च्र गतम् रामम् प्रत्यानयितुम् इच्चसि

śāśvatī khalu te kīrtir
lokān anucariṣyati |
yaḥ tvam kṛccra gatam rāmam pratyānayitum iccasi

एवम् सम्भाषमाणस्य गुहस्य
भरतम् तदा ।
बभौ नष्ट प्रभः सूर्यो रजनी च अभ्यवर्तत

evam sambhāṣamāṇasya guhasya
bharatam tadā |
babhau naṣṭa prabhaḥ sūryo rajanī ca abhyavartata

सम्निवेश्य स ताम् सेनाम् गुहेन
परितोषितः ।
शत्रुघ्नेन सह श्रीमान् शयनम् पुनर् आगमत्

samniveśya sa tām senām guhena
paritoṣitaḥ |
śatrughnena saha śrīmān śayanam punar āgamat

राम चिन्तामयः शोको भरतस्य
महात्मनः ।
उपस्थितः हि अनर्हस्य धर्म प्रेक्षस्य तादृशः

rāma cintāmayaḥ śoko bharatasya
mahātmanaḥ |
upasthitaḥ hi anarhasya dharma prekṣasya tādṛśaḥ

अन्तर् दाहेन दहनः सम्तापयति
राघवम् ।
वन दाह अभिसम्तप्तम् गूढो अग्निर् इव पादपम्

antar dāhena dahanaḥ samtāpayati
rāghavam |
vana dāha abhisamtaptam gūḍho agnir iva pādapam

प्रस्रुतः सर्व गात्रेभ्यः स्वेदः
शोक अग्नि सम्भवः ।
यथा सूर्य अम्शु सम्तप्तः हिमवान् प्रस्रुतः हिमम्

prasrutaḥ sarva gātrebhyaḥ svedaḥ
śoka agni sambhavaḥ |
yathā sūrya amśu samtaptaḥ himavān prasrutaḥ himam

ध्यान निर्दर शैलेन
विनिह्श्वसित धातुना ।
दैन्य पादप सम्घेन शोक आयास अधिशृन्गिणा

dhyāna nirdara śailena
vinihśvasita dhātunā |
dainya pādapa samghena śoka āyāsa adhiśṛngiṇā

प्रमोह अनन्त सत्त्वेन सम्ताप ओषधि वेणुना ।
आक्रान्तः दुह्ख शैलेन महता कैकयी सुतः

pramoha ananta sattvena samtāpa oṣadhi veṇunā |
ākrāntaḥ duhkha śailena mahatā kaikayī sutaḥ

विनिश्श्वसन्वै
भृशदुर्मनास्ततः ।
प्रमूढसम्ज्ञः परमापदम् गतः ।
शमम् न लेभे हृदयज्वरार्दितो ।
नरर्षभो यूथहतो यथर्षभः

viniśśvasanvai
bhṛśadurmanāstataḥ |
pramūḍhasamjñaḥ paramāpadam gataḥ |
śamam na lebhe hṛdayajvarārdito |
nararṣabho yūthahato yatharṣabhaḥ

गुहेन सार्धम् भरतः
समागतः ।
महा अनुभावः सजनः समाहितः ।
सुदुर्मनाः तम् भरतम् तदा पुनर् ।
गुहः समाश्वासयद् अग्रजम् प्रति

guhena sārdham bharataḥ
samāgataḥ |
mahā anubhāvaḥ sajanaḥ samāhitaḥ |
sudurmanāḥ tam bharatam tadā punar |
guhaḥ samāśvāsayad agrajam prati