सर्ग 86: गुह लक्ष्मण के रात्रि-जागरण का वर्णन करते हैं

आचचक्षे अथ सद्भावम् लक्ष्मणस्य महात्मनः ।
भरताय अप्रमेयाय गुहो गहन गोचरः

ācacakṣe atha sadbhāvam lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |
bharatāya aprameyāya guho gahana gocaraḥ

तम् जाग्रतम् गुणैर् युक्तम् वर चाप इषु धारिणम् ।
भ्रातृ गुप्त्य् अर्थम् अत्यन्तम् अहम् लक्ष्मणम् अब्रवम्

tam jāgratam guṇair yuktam vara cāpa iṣu dhāriṇam |
bhrātṛ gupty artham atyantam aham lakṣmaṇam abravam

इयम् तात सुखा शय्या त्वद् अर्थम् उपकल्पिता ।
प्रत्याश्वसिहि शेष्व अस्याम् सुखम् राघव नन्दन

iyam tāta sukhā śayyā tvad artham upakalpitā |
pratyāśvasihi śeṣva asyām sukham rāghava nandana

उचितो अयम् जनः सर्वे दुह्खानाम् त्वम् सुख उचितः ।
धर्म आत्ममः तस्य गुप्त्य् अर्थम् जागरिष्यामहे वयम्

ucito ayam janaḥ sarve duhkhānām tvam sukha ucitaḥ |
dharma ātmamaḥ tasya gupty artham jāgariṣyāmahe vayam

न हि रामात् प्रियतरो मम अस्ति भुवि कश्चन ।
मा उत्सुको भूर् ब्रवीम्य् एतद् अप्य् असत्यम् तव अग्रतः

na hi rāmāt priyataro mama asti bhuvi kaścana |
mā utsuko bhūr bravīmy etad apy asatyam tava agrataḥ

अस्य प्रसादाद् आशम्से लोके अस्मिन् सुमहद् यशः ।
धर्म अवाप्तिम् च विपुलाम् अर्थ अवाप्तिम् च केवलाम्

asya prasādād āśamse loke asmin sumahad yaśaḥ |
dharma avāptim ca vipulām artha avāptim ca kevalām

सो अहम् प्रिय सखम् रामम् शयानम् सह सीतया ।
रक्षिष्यामि धनुष् पाणिः सर्वैः स्वैर् ज्नातिभिः सह

so aham priya sakham rāmam śayānam saha sītayā |
rakṣiṣyāmi dhanuṣ pāṇiḥ sarvaiḥ svair jnātibhiḥ saha

न हि मे अविदितम् किम्चिद् वने अस्मिमः चरतः सदा ।
चतुर् अन्गम् ह्य् अपि बलम् प्रसहेम वयम् युधि

na hi me aviditam kimcid vane asmimaḥ carataḥ sadā |
catur angam hy api balam prasahema vayam yudhi

एवम् अस्माभिर् उक्तेन लक्ष्मणेन महात्मना ।
अनुनीता वयम् सर्वे धर्मम् एव अनुपश्यता

evam asmābhir uktena lakṣmaṇena mahātmanā |
anunītā vayam sarve dharmam eva anupaśyatā

कथम् दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया ।
शक्या निद्रा मया लब्धुम् जीवितम् वा सुखानि वा

katham dāśarathau bhūmau śayāne saha sītayā |
śakyā nidrā mayā labdhum jīvitam vā sukhāni vā

यो न देव असुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुम् युधि ।
तम् पश्य गुह सम्विष्टम् तृणेषु सह सीतया

yo na deva asuraiḥ sarvaiḥ śakyaḥ prasahitum yudhi |
tam paśya guha samviṣṭam tṛṇeṣu saha sītayā

महता तपसा लब्धो विविधैः च परिश्रमैः ।
एको दशरथस्य एष पुत्रः सदृश लक्षणः

mahatā tapasā labdho vividhaiḥ ca pariśramaiḥ |
eko daśarathasya eṣa putraḥ sadṛśa lakṣaṇaḥ

अस्मिन् प्रव्राजिते राजा न चिरम् वर्तयिष्यति ।
विधवा मेदिनी नूनम् क्षिप्रम् एव भविष्यति

asmin pravrājite rājā na ciram vartayiṣyati |
vidhavā medinī nūnam kṣipram eva bhaviṣyati

विनद्य सुमहा नादम् श्रमेण उपरताः स्त्रियः ।
निर्घोष उपरतम् नूनम् अद्य राज निवेशनम्

vinadya sumahā nādam śrameṇa uparatāḥ striyaḥ |
nirghoṣa uparatam nūnam adya rāja niveśanam

कौसल्या चैव राजा च तथा एव जननी मम ।
न आशम्से यदि ते सर्वे जीवेयुः शर्वरीम् इमाम्

kausalyā caiva rājā ca tathā eva jananī mama |
na āśamse yadi te sarve jīveyuḥ śarvarīm imām

जीवेद् अपि हि मे माता शत्रुघ्नस्य अन्ववेक्षया ।
दुह्खिता या तु कौसल्या वीरसूर् विनशिष्यति

jīved api hi me mātā śatrughnasya anvavekṣayā |
duhkhitā yā tu kausalyā vīrasūr vinaśiṣyati

अतिक्रान्तम् अतिक्रान्तम् अनवाप्य मनो रथम् ।
राज्ये रामम् अनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति

atikrāntam atikrāntam anavāpya mano ratham |
rājye rāmam anikṣipya pitā me vinaśiṣyati

सिद्ध अर्थाः पितरम् वृत्तम् तस्मिन् काले ह्य् उपस्थिते ।
प्रेत कार्येषु सर्वेषु सम्स्करिष्यन्ति भूमिपम्

siddha arthāḥ pitaram vṛttam tasmin kāle hy upasthite |
preta kāryeṣu sarveṣu samskariṣyanti bhūmipam

रम्य चत्वर सम्स्थानाम् सुविभक्त महा पथाम् ।
हर्म्य प्रासाद सम्पन्नाम् सर्व रत्न विभूषिताम्

ramya catvara samsthānām suvibhakta mahā pathām |
harmya prāsāda sampannām sarva ratna vibhūṣitām

गज अश्व रथ सम्बाधाम् तूर्य नाद विनादिताम् ।
सर्व कल्याण सम्पूर्णाम् हृष्ट पुष्ट जन आकुलाम्

gaja aśva ratha sambādhām tūrya nāda vināditām |
sarva kalyāṇa sampūrṇām hṛṣṭa puṣṭa jana ākulām

आराम उद्यान सम्पूर्णाम् समाज उत्सव शालिनीम् ।
सुखिता विचरिष्यन्ति राज धानीम् पितुर् मम

ārāma udyāna sampūrṇām samāja utsava śālinīm |
sukhitā vicariṣyanti rāja dhānīm pitur mama

अपि सत्य प्रतिज्नेन सार्धम् कुशलिना वयम् ।
निवृत्ते समये ह्य् अस्मिन् सुखिताः प्रविशेमहि

api satya pratijnena sārdham kuśalinā vayam |
nivṛtte samaye hy asmin sukhitāḥ praviśemahi

परिदेवयमानस्य तस्य एवम् सुमहात्मनः ।
तिष्ठतो राज पुत्रस्य शर्वरी सा अत्यवर्तत

paridevayamānasya tasya evam sumahātmanaḥ |
tiṣṭhato rāja putrasya śarvarī sā atyavartata

प्रभाते विमले सूर्ये कारयित्वा जटा उभौ ।
अस्मिन् भागीरथी तीरे सुखम् सम्तारितौ मया

prabhāte vimale sūrye kārayitvā jaṭā ubhau |
asmin bhāgīrathī tīre sukham samtāritau mayā

जटा धरौ तौ द्रुम चीर वाससौ ।
महा बलौ कुन्जर यूथप उपमौ ।
वर इषु चाप असि धरौ परम् तपौ ।
व्यवेक्षमाणौ सह सीतया गतौ

jaṭā dharau tau druma cīra vāsasau |
mahā balau kunjara yūthapa upamau |
vara iṣu cāpa asi dharau param tapau |
vyavekṣamāṇau saha sītayā gatau