सर्ग 84: गुह भेंट लेकर भरत के पास आते हैं

ततः निविष्टाम् ध्वजिनीम् गन्गाम् अन्वाश्रिताम् नदीम् ।
निषाद राजो दृष्ट्वा एव ज्ञातीन् सम्त्वरितः अब्रवीत्

tataḥ niviṣṭām dhvajinīm gangām anvāśritām nadīm |
niṣāda rājo dṛṣṭvā eva jñātīn samtvaritaḥ abravīt

महती इयम् अतः सेना सागर आभा प्रदृश्यते ।
न अस्य अन्तम् अवगच्चामि मनसा अपि विचिन्तयन्

mahatī iyam ataḥ senā sāgara ābhā pradṛśyate |
na asya antam avagaccāmi manasā api vicintayan

यथा तु खलु दुर्भद्धिर्भरतः स्वयमागतः ।
स एष हि महा कायः कोविदार ध्वजो रथे

yathā tu khalu durbhaddhirbharataḥ svayamāgataḥ |
sa eṣa hi mahā kāyaḥ kovidāra dhvajo rathe

बन्धयिष्यति वा दाशान् अथ वा अस्मान् वधिष्यति ।
अथ दाशरथिम् रामम् पित्रा राज्यात् विवासितम्

bandhayiṣyati vā dāśān atha vā asmān vadhiṣyati |
atha dāśarathim rāmam pitrā rājyāt vivāsitam

सम्पन्नाम् श्रियमन्विच्चम्स्तस्य राज्ञः सुदुर्लभाम् ।
भरतः कैकेयी पुत्रः हन्तुम् समधिगच्चति

sampannām śriyamanviccamstasya rājñaḥ sudurlabhām |
bharataḥ kaikeyī putraḥ hantum samadhigaccati

भर्ता चैव सखा चैव रामः दाशरथिर् मम ।
तस्य अर्थ कामाः सम्नद्धा गन्गा अनूपे अत्र तिष्ठत

bhartā caiva sakhā caiva rāmaḥ dāśarathir mama |
tasya artha kāmāḥ samnaddhā gangā anūpe atra tiṣṭhata

तिष्ठन्तु सर्व दाशाः च गन्गाम् अन्वाश्रिता नदीम् ।
बल युक्ता नदी रक्षा माम्स मूल फल अशनाः

tiṣṭhantu sarva dāśāḥ ca gangām anvāśritā nadīm |
bala yuktā nadī rakṣā māmsa mūla phala aśanāḥ

नावाम् शतानाम् पन्चानाम् कैवर्तानाम् शतम् शतम् ।
सम्नद्धानाम् तथा यूनाम् तिष्ठन्तु अत्यभ्यचोदयत्

nāvām śatānām pancānām kaivartānām śatam śatam |
samnaddhānām tathā yūnām tiṣṭhantu atyabhyacodayat

यदा तुष्टः तु भरतः रामस्य इह भविष्यति ।
सा इयम् स्वस्तिमयी सेना गन्गाम् अद्य तरिष्यति

yadā tuṣṭaḥ tu bharataḥ rāmasya iha bhaviṣyati |
sā iyam svastimayī senā gangām adya tariṣyati

इति उक्त्वा उपायनम् गृह्य मत्स्य माम्स मधूनि च ।
अभिचक्राम भरतम् निषाद अधिपतिर् गुहः

iti uktvā upāyanam gṛhya matsya māmsa madhūni ca |
abhicakrāma bharatam niṣāda adhipatir guhaḥ

तम् आयान्तम् तु सम्प्रेक्ष्य सूत पुत्रः प्रतापवान् ।
भरताय आचचक्षे अथ विनयज्ञो विनीतवत्

tam āyāntam tu samprekṣya sūta putraḥ pratāpavān |
bharatāya ācacakṣe atha vinayajño vinītavat

एष ज्ञाति सहस्रेण स्थपतिः परिवारितः ।
कुशलो दण्डक अरण्ये वृद्धो भ्रातुः च ते सखा

eṣa jñāti sahasreṇa sthapatiḥ parivāritaḥ |
kuśalo daṇḍaka araṇye vṛddho bhrātuḥ ca te sakhā

तस्मात् पश्यतु काकुत्स्थ त्वाम् निषाद अधिपो गुहः ।
असम्शयम् विजानीते यत्र तौ राम लक्ष्मणौ

tasmāt paśyatu kākutstha tvām niṣāda adhipo guhaḥ |
asamśayam vijānīte yatra tau rāma lakṣmaṇau

एतत् तु वचनम् श्रुत्वा सुमन्त्रात् भरतः शुभम् ।
उवाच वचनम् शीघ्रम् गुहः पश्यतु माम् इति

etat tu vacanam śrutvā sumantrāt bharataḥ śubham |
uvāca vacanam śīghram guhaḥ paśyatu mām iti

लब्ध्वा अभ्यनुज्ञाम् सम्हृष्टः ज्ञातिभिः परिवारितः ।
आगम्य भरतम् प्रह्वो गुहो वचनम् अब्रवीइत्

labdhvā abhyanujñām samhṛṣṭaḥ jñātibhiḥ parivāritaḥ |
āgamya bharatam prahvo guho vacanam abravīit

निष्कुटः चैव देशो अयम् वन्चिताः च अपि ते वयम् ।
निवेदयामः ते सर्वे स्वके दाश कुले वस

niṣkuṭaḥ caiva deśo ayam vancitāḥ ca api te vayam |
nivedayāmaḥ te sarve svake dāśa kule vasa

अस्ति मूलम् फलम् चैव निषादैः समुपाहृतम् ।
आर्द्रम् च माम्सम् शुष्कम् च वन्यम् च उच्च अवचम् महत्

asti mūlam phalam caiva niṣādaiḥ samupāhṛtam |
ārdram ca māmsam śuṣkam ca vanyam ca ucca avacam mahat

आशम्से स्वाशिता सेना वत्स्यति इमाम् विभावरीम् ।
अर्चितः विविधैः कामैः श्वः ससैन्यो गमिष्यसि

āśamse svāśitā senā vatsyati imām vibhāvarīm |
arcitaḥ vividhaiḥ kāmaiḥ śvaḥ sasainyo gamiṣyasi