सर्ग 46: तमसा तट पर पहली रात

ततस्तु तमसातीरं रम्यमाश्रित्य राघवः ।
सीतामुद्वीक्ष्य सौमित्रिमिदं वचनमब्रवीत्

tatastu tamasātīraṃ ramyamāśritya rāghavaḥ |
sītāmudvīkṣya saumitrimidaṃ vacanamabravīt

इयमद्य निशा पूर्वा सौमित्रे प्रहिता वनम् ।
वनवासस्य भद्रं ते न चोत्कण्ठितुमर्हसि

iyamadya niśā pūrvā saumitre prahitā vanam |
vanavāsasya bhadraṃ te na cotkaṇṭhitumarhasi

पश्य शून्यान्यरण्यानि रुदन्तीव समन्ततः ।
यथानिलयमायद्भिर्निलीनानि मृगद्विजैः

paśya śūnyānyaraṇyāni rudantīva samantataḥ |
yathānilayamāyadbhirnilīnāni mṛgadvijaiḥ

अद्यायोध्या तु नगरी राजधानी पितुर्मम ।
सस्त्रीपुंसा गतानस्मान् शोचिष्यति न संशयः

adyāyodhyā tu nagarī rājadhānī piturmama |
sastrīpuṃsā gatānasmān śociṣyati na saṃśayaḥ

अनुरक्ता हि मनुजा राजानं बहुभिर्गुणैः ।
त्वां च मां च नरव्याघ्र शत्रुघ्नभरतौ तथा

anuraktā hi manujā rājānaṃ bahubhirguṇaiḥ |
tvāṃ ca māṃ ca naravyāghra śatrughnabharatau tathā

पितरं चानुशोचामि मातरं च यशस्विनीम् ।
अपि नान्धौ भवेतां नौ रुदन्तौ तावभीक्ष्णशः

pitaraṃ cānuśocāmi mātaraṃ ca yaśasvinīm |
api nāndhau bhavetāṃ nau rudantau tāvabhīkṣṇaśaḥ

भरतः खलु धर्मात्मा पितरं मातरं च मे ।
धर्मार्थकामसहितैर्वाक्यैराश्वासयिष्यति

bharataḥ khalu dharmātmā pitaraṃ mātaraṃ ca me |
dharmārthakāmasahitairvākyairāśvāsayiṣyati

भरतस्यानृशंसत्वं संचिन्त्याहं पुनः पुनः ।
नानुशोचामि पितरं मातरं च महाभुज

bharatasyānṛśaṃsatvaṃ saṃcintyāhaṃ punaḥ punaḥ |
nānuśocāmi pitaraṃ mātaraṃ ca mahābhuja

त्वया कार्यं नरव्याघ्र मामनुव्रजता कृतम् ।
अन्वेष्टव्या हि वैदेह्या रक्षणार्थं सहायता

tvayā kāryaṃ naravyāghra māmanuvrajatā kṛtam |
anveṣṭavyā hi vaidehyā rakṣaṇārthaṃ sahāyatā

अद्भिरेव हि सौमित्रे वत्स्याम्यद्य निशामिमाम् ।
एतद्धि रोचते मह्यं वन्येऽपि विविधे सति

adbhireva hi saumitre vatsyāmyadya niśāmimām |
etaddhi rocate mahyaṃ vanye'pi vividhe sati

एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं सुमन्त्रमपि राघवः ।
अप्रमत्तस्त्वमश्वेषु भव सौम्येत्युवाच ह

evamuktvā tu saumitriṃ sumantramapi rāghavaḥ |
apramattastvamaśveṣu bhava saumyetyuvāca ha

सोऽश्वान् सुमन्त्रः संयम्य सूर्येऽस्तं समुपागते ।
प्रभूतयवसान् कृत्वा बभूव प्रत्यनन्तरः

so'śvān sumantraḥ saṃyamya sūrye'staṃ samupāgate |
prabhūtayavasān kṛtvā babhūva pratyanantaraḥ

उपास्य तु शिवां संध्यां दृष्ट्वा रात्रिमुपागताम् ।
रामस्य शयनं चक्रे सूतः सौमित्रिणा सह

upāsya tu śivāṃ saṃdhyāṃ dṛṣṭvā rātrimupāgatām |
rāmasya śayanaṃ cakre sūtaḥ saumitriṇā saha

तां शय्यां तमसातीरे वीक्ष्य वृक्षदलैर्वृताम् ।
रामः सौमित्रिणा सार्धं सभार्यः संविवेश ह

tāṃ śayyāṃ tamasātīre vīkṣya vṛkṣadalairvṛtām |
rāmaḥ saumitriṇā sārdhaṃ sabhāryaḥ saṃviveśa ha

सभार्यं सम्प्रसुप्तं तु श्रान्तं सम्प्रेक्ष्य लक्ष्मणः ।
कथयामास सूताय रामस्य विविधान् गुणान्

sabhāryaṃ samprasuptaṃ tu śrāntaṃ samprekṣya lakṣmaṇaḥ |
kathayāmāsa sūtāya rāmasya vividhān guṇān

जाग्रतोरेव तां रात्रिं सौमित्रेरुदितो रविः ।
सूतस्य तमसातीरे रामस्य ब्रुवतो गुणान्

jāgratoreva tāṃ rātriṃ saumitrerudito raviḥ |
sūtasya tamasātīre rāmasya bruvato guṇān

गोकुलाकुलतीरायास्तमसाया विदूरतः ।
अवसत् तत्र तां रात्रिं रामः प्रकृतिभिः सह

gokulākulatīrāyāstamasāyā vidūrataḥ |
avasat tatra tāṃ rātriṃ rāmaḥ prakṛtibhiḥ saha

उत्थाय च महातेजाः प्रकृतीस्ता निशाम्य च ।
अब्रवीद् भ्रातरं रामो लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम्

utthāya ca mahātejāḥ prakṛtīstā niśāmya ca |
abravīd bhrātaraṃ rāmo lakṣmaṇaṃ puṇyalakṣaṇam

अस्मद्व्यपेक्षान् सौमित्रे निर्व्यपेक्षान् गृहेष्वपि ।
वृक्षमूलेषु संसक्तान् पश्य लक्ष्मण साम्प्रतम्

asmadvyapekṣān saumitre nirvyapekṣān gṛheṣvapi |
vṛkṣamūleṣu saṃsaktān paśya lakṣmaṇa sāmpratam

यथैते नियमं पौराः कुर्वन्त्यस्मन्निवर्तने ।
अपि प्राणान् न्यसिष्यन्ति न तु त्यक्ष्यन्ति निश्चयम्

yathaite niyamaṃ paurāḥ kurvantyasmannivartane |
api prāṇān nyasiṣyanti na tu tyakṣyanti niścayam

यावदेव तु संसुप्तास्तावदेव वयं लघु ।
रथमारुह्य गच्छामः पन्थानमकुतोभयम्

yāvadeva tu saṃsuptāstāvadeva vayaṃ laghu |
rathamāruhya gacchāmaḥ panthānamakutobhayam

अतो भूयोऽपि नेदानीमिक्ष्वाकुपुरवासिनः ।
स्वपेयुरनुरक्ता मा वृक्षमूलेषु संश्रिताः

ato bhūyo'pi nedānīmikṣvākupuravāsinaḥ |
svapeyuranuraktā mā vṛkṣamūleṣu saṃśritāḥ

पौरा ह्यात्मकृताद् दुःखाद् विप्रमोच्या नृपात्मजैः ।
न तु खल्वात्मना योज्या दुःखेन पुरवासिनः

paurā hyātmakṛtād duḥkhād vipramocyā nṛpātmajaiḥ |
na tu khalvātmanā yojyā duḥkhena puravāsinaḥ

अब्रवील्लक्ष्मणो रामं साक्षाद् धर्ममिव स्थितम् ।
रोचते मे तथा प्राज्ञ क्षिप्रमारुह्यतामिति

abravīllakṣmaṇo rāmaṃ sākṣād dharmamiva sthitam |
rocate me tathā prājña kṣipramāruhyatāmiti

अथ रामोऽब्रवीत् सूतं शीघ्रं संयुज्यतां रथः ।
गमिष्यामि ततोऽरण्यं गच्छ शीघ्रमितः प्रभो

atha rāmo'bravīt sūtaṃ śīghraṃ saṃyujyatāṃ rathaḥ |
gamiṣyāmi tato'raṇyaṃ gaccha śīghramitaḥ prabho

सूतस्ततः संत्वरितः स्यन्दनं तैर्हयोत्तमैः ।
योजयित्वा तु रामस्य प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत्

sūtastataḥ saṃtvaritaḥ syandanaṃ tairhayottamaiḥ |
yojayitvā tu rāmasya prāñjaliḥ pratyavedayat

अयं युक्तो महाबाहो रथस्ते रथिनां वर ।
त्वरयाऽऽरोह भद्रं ते ससीतः सहलक्ष्मणः

ayaṃ yukto mahābāho rathaste rathināṃ vara |
tvarayā''roha bhadraṃ te sasītaḥ sahalakṣmaṇaḥ

तं स्यन्दनमधिष्ठाय राघवः सपरिच्छदः ।
शीघ्रगामाकुलावर्तां तमसामतरन्नदीम्

taṃ syandanamadhiṣṭhāya rāghavaḥ saparicchadaḥ |
śīghragāmākulāvartāṃ tamasāmatarannadīm

स संतीर्य महाबाहुः श्रीमान् शिवमकण्टकम् ।
प्रापद्यत महामार्गमभयं भयदर्शिनाम्

sa saṃtīrya mahābāhuḥ śrīmān śivamakaṇṭakam |
prāpadyata mahāmārgamabhayaṃ bhayadarśinām

मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद् वचः ।
उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमारुह्य सारथे

mohanārthaṃ tu paurāṇāṃ sūtaṃ rāmo'bravīd vacaḥ |
udaṅmukhaḥ prayāhi tvaṃ rathamāruhya sārathe

मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निवर्तय रथं पुनः ।
यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः

muhūrtaṃ tvaritaṃ gatvā nivartaya rathaṃ punaḥ |
yathā na vidyuḥ paurā māṃ tathā kuru samāhitaḥ

रामस्य तु वचः श्रुत्वा तथा चक्रे च सारथिः ।
प्रत्यागम्य च रामस्य स्यन्दनं प्रत्यवेदयत्

rāmasya tu vacaḥ śrutvā tathā cakre ca sārathiḥ |
pratyāgamya ca rāmasya syandanaṃ pratyavedayat

तौ सम्प्रयुक्तं तु रथं समास्थितौ
तदा ससीतौ रघुवंशवर्धनौ ।
प्रचोदयामास ततस्तुरंगमान्
स सारथिर्येन पथा तपोवनम्

tau samprayuktaṃ tu rathaṃ samāsthitau
tadā sasītau raghuvaṃśavardhanau |
pracodayāmāsa tatasturaṃgamān
sa sārathiryena pathā tapovanam

ततः समास्थाय रथं महारथः
ससारथिर्दाशरथिर्वनं ययौ ।
उदङ्मुखं तं तु रथं चकार
प्रयाणमाङ्गल्यनिमित्तदर्शनात्

tataḥ samāsthāya rathaṃ mahārathaḥ
sasārathirdāśarathirvanaṃ yayau |
udaṅmukhaṃ taṃ tu rathaṃ cakāra
prayāṇamāṅgalyanimittadarśanāt