सर्ग 45: पुरवासी राम के पीछे तमसा तक

अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् ।
अनुजग्मुः प्रयान्तं तं वनवासाय मानवाः

anuraktā mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparākramam |
anujagmuḥ prayāntaṃ taṃ vanavāsāya mānavāḥ

निवर्तितेऽतीव बलात् सुहृद्धर्मेण राजनि ।
नैव ते संन्यवर्तन्त रामस्यानुगता रथम्

nivartite'tīva balāt suhṛddharmeṇa rājani |
naiva te saṃnyavartanta rāmasyānugatā ratham

अयोध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महायशाः ।
बभूव गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः

ayodhyānilayānāṃ hi puruṣāṇāṃ mahāyaśāḥ |
babhūva guṇasampannaḥ pūrṇacandra iva priyaḥ

स याच्यमानः काकुत्स्थस्ताभिः प्रकृतिभिस्तदा ।
कुर्वाणः पितरं सत्यं वनमेवान्वपद्यत

sa yācyamānaḥ kākutsthastābhiḥ prakṛtibhistadā |
kurvāṇaḥ pitaraṃ satyaṃ vanamevānvapadyata

अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुषा प्रपिबन्निव ।
उवाच रामः सस्नेहं ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव

avekṣamāṇaḥ sasnehaṃ cakṣuṣā prapibanniva |
uvāca rāmaḥ sasnehaṃ tāḥ prajāḥ svāḥ prajā iva

या प्रीतिर्बहुमानश्च मय्ययोध्यानिवासिनाम् ।
मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा विधीयताम्

yā prītirbahumānaśca mayyayodhyānivāsinām |
matpriyārthaṃ viśeṣeṇa bharate sā vidhīyatām

स हि कल्याणचारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः ।
करिष्यति यथावद् वः प्रियाणि च हितानि च

sa hi kalyāṇacāritraḥ kaikeyyānandavardhanaḥ |
kariṣyati yathāvad vaḥ priyāṇi ca hitāni ca

ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर्वीर्यगुणान्वितः ।
अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः

jñānavṛddho vayobālo mṛdurvīryaguṇānvitaḥ |
anurūpaḥ sa vo bhartā bhaviṣyati bhayāpahaḥ

स हि राजगुणैर्युक्तो युवराजः समीक्षितः ।
अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम्

sa hi rājaguṇairyukto yuvarājaḥ samīkṣitaḥ |
api cāpi mayā śiṣṭaiḥ kāryaṃ vo bhartṛśāsanam

न संतप्येद् यथा चासौ वनवासं गते मयि ।
महाराजस्तथा कार्यो मम प्रियचिकीर्षया

na saṃtapyed yathā cāsau vanavāsaṃ gate mayi |
mahārājastathā kāryo mama priyacikīrṣayā

यथा यथा दाशरथिर्धर्ममेवाश्रितो भवेत् ।
तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिमकामयन्

yathā yathā dāśarathirdharmamevāśrito bhavet |
tathā tathā prakṛtayo rāmaṃ patimakāmayan

बाष्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह ।
चकर्षेव गुणैर्बद्धं जनं पुरनिवासिनम्

bāṣpeṇa pihitaṃ dīnaṃ rāmaḥ saumitriṇā saha |
cakarṣeva guṇairbaddhaṃ janaṃ puranivāsinam

ते द्विजास्त्रिविधं वृद्धा ज्ञानेन वयसौजसा ।
वयःप्रकम्पशिरसो दूरादूचुरिदं वचः

te dvijāstrividhaṃ vṛddhā jñānena vayasaujasā |
vayaḥprakampaśiraso dūrādūcuridaṃ vacaḥ

वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास्तुरंगमाः ।
निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि

vahanto javanā rāmaṃ bho bho jātyāsturaṃgamāḥ |
nivartadhvaṃ na gantavyaṃ hitā bhavata bhartari

कर्णवन्ति हि भूतानि विशेषेण तुरङ्गमाः ।
यूयं तस्मान्निवर्तध्वं याचनां प्रतिवेदिताः

karṇavanti hi bhūtāni viśeṣeṇa turaṅgamāḥ |
yūyaṃ tasmānnivartadhvaṃ yācanāṃ prativeditāḥ

धर्मतः स विशुद्धात्मा वीरः शुभदृढव्रतः ।
उपवाह्यस्तु वो भर्ता नापवाह्यः पुराद् वनम्

dharmataḥ sa viśuddhātmā vīraḥ śubhadṛḍhavrataḥ |
upavāhyastu vo bhartā nāpavāhyaḥ purād vanam

एवमार्तप्रलापांस्तान् वृद्धान् प्रलपतो द्विजान् ।
अवेक्ष्य सहसा रामो रथादवततार ह

evamārtapralāpāṃstān vṛddhān pralapato dvijān |
avekṣya sahasā rāmo rathādavatatāra ha

पद्भ्यामेव जगामाथ ससीतः सहलक्ष्मणः ।
संनिकृष्टपदन्यासो रामो वनपरायणः

padbhyāmeva jagāmātha sasītaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
saṃnikṛṣṭapadanyāso rāmo vanaparāyaṇaḥ

द्विजातीन् हि पदातींस्तान् रामश्चारित्रवत्सलः ।
न शशाक घृणाचक्षुः परिमोक्तुं रथेन सः

dvijātīn hi padātīṃstān rāmaścāritravatsalaḥ |
na śaśāka ghṛṇācakṣuḥ parimoktuṃ rathena saḥ

गच्छन्तमेव तं दृष्ट्वा रामं सम्भ्रान्तमानसाः ।
ऊचुः परमसंतप्ता रामं वाक्यमिदं द्विजाः

gacchantameva taṃ dṛṣṭvā rāmaṃ sambhrāntamānasāḥ |
ūcuḥ paramasaṃtaptā rāmaṃ vākyamidaṃ dvijāḥ

ब्राह्मण्यं कृत्स्नमेतत् त्वां ब्रह्मण्यमनुगच्छति ।
द्विजस्कन्धाधिरूढास्त्वामग्नयोऽप्यनुयान्त्वमी

brāhmaṇyaṃ kṛtsnametat tvāṃ brahmaṇyamanugacchati |
dvijaskandhādhirūḍhāstvāmagnayo'pyanuyāntvamī

वाजपेयसमुत्थानि च्छत्राण्येतानि पश्य नः ।
पृष्ठतोऽनुप्रयातानि मेघानिव जलात्यये

vājapeyasamutthāni cchatrāṇyetāni paśya naḥ |
pṛṣṭhato'nuprayātāni meghāniva jalātyaye

अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसंतापितस्य ते ।
एभिश्छायां करिष्यामः स्वैश्छत्रैर्वाजपेयकैः

anavāptātapatrasya raśmisaṃtāpitasya te |
ebhiśchāyāṃ kariṣyāmaḥ svaiśchatrairvājapeyakaiḥ

या हि नः सततं बुद्धिर्वेदमन्त्रानुसारिणी ।
त्वत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी

yā hi naḥ satataṃ buddhirvedamantrānusāriṇī |
tvatkṛte sā kṛtā vatsa vanavāsānusāriṇī

हृदयेष्ववतिष्ठन्ते वेदा ये नः परं धनम् ।
वत्स्यन्त्यपि गृहेष्वेव दाराश्चारित्ररक्षिताः

hṛdayeṣvavatiṣṭhante vedā ye naḥ paraṃ dhanam |
vatsyantyapi gṛheṣveva dārāścāritrarakṣitāḥ

पुनर्न निश्चयः कार्यस्त्वद्गतौ सुकृता मतिः ।
त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद् धर्मपथे स्थितम्

punarna niścayaḥ kāryastvadgatau sukṛtā matiḥ |
tvayi dharmavyapekṣe tu kiṃ syād dharmapathe sthitam

याचितो नो निवर्तस्व हंसशुक्लशिरोरुहैः ।
शिरोभिर्निभृताचार महीपतनपांसुलैः

yācito no nivartasva haṃsaśuklaśiroruhaiḥ |
śirobhirnibhṛtācāra mahīpatanapāṃsulaiḥ

बहूनां वितता यज्ञा द्विजानां य इहागताः ।
तेषां समाप्तिरायत्ता तव वत्स निवर्तने

bahūnāṃ vitatā yajñā dvijānāṃ ya ihāgatāḥ |
teṣāṃ samāptirāyattā tava vatsa nivartane

भक्तिमन्तीह भूतानि जङ्गमाजङ्गमानि च ।
याचमानेषु तेषु त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय

bhaktimantīha bhūtāni jaṅgamājaṅgamāni ca |
yācamāneṣu teṣu tvaṃ bhaktiṃ bhakteṣu darśaya

अनुगन्तुमशक्तास्त्वां मूलैरुद्धतवेगिनः ।
उन्नता वायुवेगेन विक्रोशन्तीव पादपाः

anugantumaśaktāstvāṃ mūlairuddhataveginaḥ |
unnatā vāyuvegena vikrośantīva pādapāḥ

निश्चेष्टाहारसंचारा वृक्षैकस्थाननिश्चिताः ।
पक्षिणोऽपि प्रयाचन्ते सर्वभूतानुकम्पिनम्

niśceṣṭāhārasaṃcārā vṛkṣaikasthānaniścitāḥ |
pakṣiṇo'pi prayācante sarvabhūtānukampinam

एवं विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां निवर्तने ।
ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम्

evaṃ vikrośatāṃ teṣāṃ dvijātīnāṃ nivartane |
dadṛśe tamasā tatra vārayantīva rāghavam

ततः सुमन्त्रोऽपि रथाद् विमुच्य
श्रान्तान् हयान् सम्परिवर्त्य शीघ्रम् ।
पीतोदकांस्तोयपरिप्लुताङ्गा-
नचारयद् वै तमसाविदूरे

tataḥ sumantro'pi rathād vimucya
śrāntān hayān samparivartya śīghram |
pītodakāṃstoyapariplutāṅgā-
nacārayad vai tamasāvidūre