सर्ग 47: पुरवासी जागकर शोक में लौटते हैं

प्रभातायां तु शर्वर्यां पौरास्ते राघवं विना ।
शोकोपहतनिश्चेष्टा बभूवुर्हतचेतसः

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ paurāste rāghavaṃ vinā |
śokopahataniśceṣṭā babhūvurhatacetasaḥ

शोकजाश्रुपरिद्यूना वीक्षमाणास्ततस्ततः ।
आलोकमपि रामस्य न पश्यन्ति स्म दुःखिताः

śokajāśruparidyūnā vīkṣamāṇāstatastataḥ |
ālokamapi rāmasya na paśyanti sma duḥkhitāḥ

ते विषादार्तवदना रहितास्तेन धीमता ।
कृपणाः करुणा वाचो वदन्ति स्म मनीषिणः

te viṣādārtavadanā rahitāstena dhīmatā |
kṛpaṇāḥ karuṇā vāco vadanti sma manīṣiṇaḥ

धिगस्तु खलु निद्रां तां ययापहतचेतसः ।
नाद्य पश्यामहे रामं पृथूरस्कं महाभुजम्

dhigastu khalu nidrāṃ tāṃ yayāpahatacetasaḥ |
nādya paśyāmahe rāmaṃ pṛthūraskaṃ mahābhujam

कथं रामो महाबाहुः स तथावितथक्रियः ।
भक्तं जनमभित्यज्य प्रवासं तापसो गतः

kathaṃ rāmo mahābāhuḥ sa tathāvitathakriyaḥ |
bhaktaṃ janamabhityajya pravāsaṃ tāpaso gataḥ

यो नः सदा पालयति पिता पुत्रानिवौरसान् ।
कथं रघूणां स श्रेष्ठस्त्यक्त्वा नो विपिनं गतः

yo naḥ sadā pālayati pitā putrānivaurasān |
kathaṃ raghūṇāṃ sa śreṣṭhastyaktvā no vipinaṃ gataḥ

इहैव निधनं याम महाप्रस्थानमेव वा ।
रामेण रहितानां नो किमर्थं जीवितं हितम्

ihaiva nidhanaṃ yāma mahāprasthānameva vā |
rāmeṇa rahitānāṃ no kimarthaṃ jīvitaṃ hitam

सन्ति शुष्काणि काष्ठानि प्रभूतानि महान्ति च ।
तैः प्रज्वाल्य चितां सर्वे प्रविशामोऽथवा वयम्

santi śuṣkāṇi kāṣṭhāni prabhūtāni mahānti ca |
taiḥ prajvālya citāṃ sarve praviśāmo'thavā vayam

किं वक्ष्यामो महाबाहुरनसूयः प्रियंवदः ।
नीतः स राघवोऽस्माभिरिति वक्तुं कथं क्षमम्

kiṃ vakṣyāmo mahābāhuranasūyaḥ priyaṃvadaḥ |
nītaḥ sa rāghavo'smābhiriti vaktuṃ kathaṃ kṣamam

सा नूनं नगरी दीना दृष्ट्वास्मान् राघवं विना ।
भविष्यति निरानन्दा सस्त्रीबालवयोऽधिका

sā nūnaṃ nagarī dīnā dṛṣṭvāsmān rāghavaṃ vinā |
bhaviṣyati nirānandā sastrībālavayo'dhikā

निर्यातास्तेन वीरेण सह नित्यं महात्मना ।
विहीनास्तेन च पुनः कथं द्रक्ष्याम तां पुरीम्

niryātāstena vīreṇa saha nityaṃ mahātmanā |
vihīnāstena ca punaḥ kathaṃ drakṣyāma tāṃ purīm

इतीव बहुधा वाचो बाहुमुद्यम्य ते जनाः ।
विलपन्ति स्म दुःखार्ता हृतवत्सा इवाग्र्यगाः

itīva bahudhā vāco bāhumudyamya te janāḥ |
vilapanti sma duḥkhārtā hṛtavatsā ivāgryagāḥ

ततो मार्गानुसारेण गत्वा किंचित् ततः क्षणम् ।
मार्गनाशाद् विषादेन महता समभिप्लुताः

tato mārgānusāreṇa gatvā kiṃcit tataḥ kṣaṇam |
mārganāśād viṣādena mahatā samabhiplutāḥ

रथमार्गानुसारेण न्यवर्तन्त मनस्विनः ।
किमिदं किं करिष्यामो दैवेनोपहता इति

rathamārgānusāreṇa nyavartanta manasvinaḥ |
kimidaṃ kiṃ kariṣyāmo daivenopahatā iti

तदा यथागतेनैव मार्गेण क्लान्तचेतसः ।
अयोध्यामगमन् सर्वे पुरीं व्यथितसज्जनाम्

tadā yathāgatenaiva mārgeṇa klāntacetasaḥ |
ayodhyāmagaman sarve purīṃ vyathitasajjanām

आलोक्य नगरीं तां च क्षयव्याकुलमानसाः ।
आवर्तयन्त तेऽश्रूणि नयनैः शोकपीडितैः

ālokya nagarīṃ tāṃ ca kṣayavyākulamānasāḥ |
āvartayanta te'śrūṇi nayanaiḥ śokapīḍitaiḥ

एषा रामेण नगरी रहिता नातिशोभते ।
आपगा गरुडेनेव ह्रदादुद्धृतपन्नगा

eṣā rāmeṇa nagarī rahitā nātiśobhate |
āpagā garuḍeneva hradāduddhṛtapannagā

चन्द्रहीनमिवाकाशं तोयहीनमिवार्णवम् ।
अपश्यन् निहतानन्दं नगरं ते विचेतसः

candrahīnamivākāśaṃ toyahīnamivārṇavam |
apaśyan nihatānandaṃ nagaraṃ te vicetasaḥ

ते तानि वेश्मानि महाधनानि
दुःखेन दुःखोपहता विशन्तः ।
नैव प्रजग्मुः स्वजनं परं वा
निरीक्ष्यमाणाः प्रविनष्टहर्षाः

te tāni veśmāni mahādhanāni
duḥkhena duḥkhopahatā viśantaḥ |
naiva prajagmuḥ svajanaṃ paraṃ vā
nirīkṣyamāṇāḥ pravinaṣṭaharṣāḥ