सर्ग 118: अनसूया के उपहार और सीता का स्वयंवर-वृत्तान्त

सा त्वेवमुक्ता वैदेही त्वनसूया ऽनसूयया ।
प्रतिपूज्य वचो मन्दं प्रवक्तुमुपचक्रमे

sā tvevamuktā vaidehī tvanasūyā 'nasūyayā |
pratipūjya vaco mandaṃ pravaktumupacakrame

नैतदाश्चर्य्यमार्याया यन्मां त्वमनुभाषसे ।
विदितं तु ममाप्येतद्यथा नार्य्या: पतिर्गुरु:

naitadāścaryyamāryāyā yanmāṃ tvamanubhāṣase |
viditaṃ tu mamāpyetadyathā nāryyā: patirguru:

यद्यप्येष भवेद्भर्ता ममार्ये वृत्तवर्जित: ।
अद्वैधमुपचर्तव्यस्तथाप्येष मया भवेत्

yadyapyeṣa bhavedbhartā mamārye vṛttavarjita: |
advaidhamupacartavyastathāpyeṣa mayā bhavet

किं पुनर्यो गुण: श्लाघ्य: सानुक्रोशो जितेन्द्रिय: ।
स्थिरानुरागो धर्मात्मा मातृवत्पितृवत्प्रिय:

kiṃ punaryo guṇa: ślāghya: sānukrośo jitendriya: |
sthirānurāgo dharmātmā mātṛvatpitṛvatpriya:

यां वृत्तिं वर्त्तते राम: कौसल्यायां महाबल: ।
तामेव नृपनारीणामन्यासामपि वर्त्तते

yāṃ vṛttiṃ varttate rāma: kausalyāyāṃ mahābala: |
tāmeva nṛpanārīṇāmanyāsāmapi varttate

सकृद्दृष्टास्वपि स्त्रीषु नृपेण नृपवत्सल: ।
मातृवद्वर्त्तते वीरो मानमुत्सृज्य धर्मवित्

sakṛddṛṣṭāsvapi strīṣu nṛpeṇa nṛpavatsala: |
mātṛvadvarttate vīro mānamutsṛjya dharmavit

आगच्छन्त्याश्च विजनं वनमेवं भयावहम् ।
समाहितं मे श्वश्र्वा च हृदये तद्धृतं महत्

āgacchantyāśca vijanaṃ vanamevaṃ bhayāvaham |
samāhitaṃ me śvaśrvā ca hṛdaye taddhṛtaṃ mahat

पाणिप्रदानकाले च यत्पुरा त्वग्निसन्निधौ ।
अनुशिष्टा जनन्या ऽस्मि वाक्यं तदपि मे धृतम्

pāṇipradānakāle ca yatpurā tvagnisannidhau |
anuśiṣṭā jananyā 'smi vākyaṃ tadapi me dhṛtam

नवीकृतं च तत्सर्वं वाक्यैस्ते धर्मचारिणि ।
पतिशुश्रूषणान्नार्य्यास्तपो नान्यद्विधीयते

navīkṛtaṃ ca tatsarvaṃ vākyaiste dharmacāriṇi |
patiśuśrūṣaṇānnāryyāstapo nānyadvidhīyate

सावित्री पतिशुश्रूषां कृत्वा स्वर्गे महीयते ।
तथावृत्तिश्च याता त्वं पतिशुश्रूषया दिवम्

sāvitrī patiśuśrūṣāṃ kṛtvā svarge mahīyate |
tathāvṛttiśca yātā tvaṃ patiśuśrūṣayā divam

वरिष्ठा सर्वनारीणामेषा च दिवि देवता ।
रोहिणी न विना चन्द्रं मुहूर्त्तमपि दृश्यते

variṣṭhā sarvanārīṇāmeṣā ca divi devatā |
rohiṇī na vinā candraṃ muhūrttamapi dṛśyate

एवंविधाश्च प्रवरा: स्त्रियो भर्तृदृढव्रता: ।
देवलोके महीयन्ते पुण्येन स्वेन कर्मणा

evaṃvidhāśca pravarā: striyo bhartṛdṛḍhavratā: |
devaloke mahīyante puṇyena svena karmaṇā

ततो ऽनसूया संहृष्टा श्रुत्वोक्तं सीतया वच: ।
शिरस्याघ्राय चोवाच मैथिलीं हर्षयन्त्युत

tato 'nasūyā saṃhṛṣṭā śrutvoktaṃ sītayā vaca: |
śirasyāghrāya covāca maithilīṃ harṣayantyuta

नियमैर्विविधैराप्तं तपो हि महदस्ति मे ।
तत्संश्रित्य बलं सीते छन्दये त्वां शुचिस्मिते

niyamairvividhairāptaṃ tapo hi mahadasti me |
tatsaṃśritya balaṃ sīte chandaye tvāṃ śucismite

उपपन्नं मनोज्ञं च वचनं तव मैथिलि ।
प्रीता चास्म्युचितं किं ते करवाणि ब्रवीहि मे

upapannaṃ manojñaṃ ca vacanaṃ tava maithili |
prītā cāsmyucitaṃ kiṃ te karavāṇi bravīhi me

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विस्मिता मन्दविस्मया
कृतमित्यब्रवीत्सीता तपोबलसमन्विताम्

tasyāstadvacanaṃ śrutvā vismitā mandavismayā
kṛtamityabravītsītā tapobalasamanvitām

सा त्वेवमुक्ता धर्मज्ञा तया प्रीततरा ऽभवत् ।
सफलं च प्रहर्षं ते हन्त सीते करोम्यहम्

sā tvevamuktā dharmajñā tayā prītatarā 'bhavat |
saphalaṃ ca praharṣaṃ te hanta sīte karomyaham

इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रमाभरणानि च ।
अङ्गरागं च वैदेहि महार्हं चानुलेपनम्

idaṃ divyaṃ varaṃ mālyaṃ vastramābharaṇāni ca |
aṅgarāgaṃ ca vaidehi mahārhaṃ cānulepanam

मया दत्तमिदं सीते तव गात्राणि शोभयेत् ।
अनुरूपमसंक्लिष्टं नित्यमेव भविष्यति

mayā dattamidaṃ sīte tava gātrāṇi śobhayet |
anurūpamasaṃkliṣṭaṃ nityameva bhaviṣyati

अङ्गरागेण दिव्येन लिप्ताङ्गी जनकात्मजे ।
शोभयिष्यसि भर्त्तारं यथा श्रीविष्णुमव्ययम्

aṅgarāgeṇa divyena liptāṅgī janakātmaje |
śobhayiṣyasi bharttāraṃ yathā śrīviṣṇumavyayam

सा वस्त्रमङ्गरागं च भूषणानि स्रजस्तथा ।
मैथिली प्रतिजग्राह प्रीतिदानमनुत्तमम्

sā vastramaṅgarāgaṃ ca bhūṣaṇāni srajastathā |
maithilī pratijagrāha prītidānamanuttamam

प्रतिगृह्य च तत् सीता प्रीतिदानं यशस्विनी ।
श्लिष्टाञ्जलिपुटा तत्र समुपास्त तपोधनाम्

pratigṛhya ca tat sītā prītidānaṃ yaśasvinī |
śliṣṭāñjalipuṭā tatra samupāsta tapodhanām

तथा सीतासुपासीनामनसूया दृढव्रता ।
वचनं प्रष्टुमारेभे काञ्चित् प्रियकथामनु

tathā sītāsupāsīnāmanasūyā dṛḍhavratā |
vacanaṃ praṣṭumārebhe kāñcit priyakathāmanu

स्वयंवरे किल प्राप्ता त्वमनेन यशस्विना ।
राघवेणेति मे सीते कथा श्रुतिमुपागता

svayaṃvare kila prāptā tvamanena yaśasvinā |
rāghaveṇeti me sīte kathā śrutimupāgatā

तां कथां श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण च मैथिलि ।
यथानुभूतं कार्त्स्न्येन तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि

tāṃ kathāṃ śrotumicchāmi vistareṇa ca maithili |
yathānubhūtaṃ kārtsnyena tanme tvaṃ vaktumarhasi

एवमुक्ता तु सा सीता तां ततो धर्मचारिणीम् ।
श्रूयतामिति चोक्त्वा वै कथयामास तां कथाम्

evamuktā tu sā sītā tāṃ tato dharmacāriṇīm |
śrūyatāmiti coktvā vai kathayāmāsa tāṃ kathām

मिथिलाधिपतिर्वीरो जनको नाम धर्मवित् ।
क्षत्रधर्मे ह्यभिरतो न्यायत: शास्ति मेदिनीम्

mithilādhipatirvīro janako nāma dharmavit |
kṣatradharme hyabhirato nyāyata: śāsti medinīm

तस्य लाङ्गलहस्तस्य कर्षत: क्षेत्रमण्डलम् ।
अहं किलोत्थिता भित्त्वा जगतीं नृपते: सुता

tasya lāṅgalahastasya karṣata: kṣetramaṇḍalam |
ahaṃ kilotthitā bhittvā jagatīṃ nṛpate: sutā

स मां दृष्ट्वा नरपतिर्मुष्टिविक्षेपतत्पर: ।
पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं जनको विस्मितो ऽभवत्

sa māṃ dṛṣṭvā narapatirmuṣṭivikṣepatatpara: |
pāṃsukuṇṭhitasarvāṅgīṃ janako vismito 'bhavat

अनपत्येन च स्नेहादङ्कमारोप्य च स्वयम् ।
ममेयं तनयेत्युक्त्वा स्नेहो मयि निपातित:

anapatyena ca snehādaṅkamāropya ca svayam |
mameyaṃ tanayetyuktvā sneho mayi nipātita:

अन्तरिक्षे च वागुक्ता प्रति मा ऽमानुषी किल ।
एवमेतन्नरपते धर्मेण तनया तव

antarikṣe ca vāguktā prati mā 'mānuṣī kila |
evametannarapate dharmeṇa tanayā tava

तत: प्रहृष्टो धर्मात्मा पिता मे मिथिलाधिप: ।
अवाप्तो विपुलामृद्धिं मामवाप्य नराधिप:

tata: prahṛṣṭo dharmātmā pitā me mithilādhipa: |
avāpto vipulāmṛddhiṃ māmavāpya narādhipa:

दत्ता चास्मीष्टवद्देव्यै ज्येष्ठायै पुण्यकर्मणा ।
तया सम्भाविता चास्मि स्निग्धया मातृसौहृदात्

dattā cāsmīṣṭavaddevyai jyeṣṭhāyai puṇyakarmaṇā |
tayā sambhāvitā cāsmi snigdhayā mātṛsauhṛdāt

पतिसंयोगसुलभं वयो दृष्ट्वा तु मे पिता ।
चिन्तामभ्यगमद्दीनो वित्तनाशादिवाधन:

patisaṃyogasulabhaṃ vayo dṛṣṭvā tu me pitā |
cintāmabhyagamaddīno vittanāśādivādhana:

सदृशाच्चापकृष्टाच्च लोके कन्यापिता जनात् ।
प्रधर्षणमवाप्नोति शक्रेणापि समो भुवि

sadṛśāccāpakṛṣṭācca loke kanyāpitā janāt |
pradharṣaṇamavāpnoti śakreṇāpi samo bhuvi

तां धर्षणामदूरस्थां दृष्ट्वा चात्मनि पार्थिव: ।
चिन्तार्णवगत: पारं नाससादाप्लवो यथा

tāṃ dharṣaṇāmadūrasthāṃ dṛṣṭvā cātmani pārthiva: |
cintārṇavagata: pāraṃ nāsasādāplavo yathā

अयोनिजां हि मां ज्ञात्वा नाध्यगच्छद्विचिन्तयन् ।
सदृशं चानुरूपं च महीपाल: पतिं मम

ayonijāṃ hi māṃ jñātvā nādhyagacchadvicintayan |
sadṛśaṃ cānurūpaṃ ca mahīpāla: patiṃ mama

तस्य बुद्धिरियं जाता चिन्तयानस्य सन्ततम् ।
स्वयं वरं तनूजाया: करिष्यामीति धीमत:

tasya buddhiriyaṃ jātā cintayānasya santatam |
svayaṃ varaṃ tanūjāyā: kariṣyāmīti dhīmata:

महायज्ञे तदा तस्य वरुणेन महात्मना ।
दत्तं धनुर्वरं प्रीत्या तूणी चाक्षयसायकौ

mahāyajñe tadā tasya varuṇena mahātmanā |
dattaṃ dhanurvaraṃ prītyā tūṇī cākṣayasāyakau

असञ्चाल्यं मनुष्यैश्च यत्नेनापि च गौरवात् ।
तन्न शक्ता नमयितुं स्वप्नेष्वपि नराधिपा:

asañcālyaṃ manuṣyaiśca yatnenāpi ca gauravāt |
tanna śaktā namayituṃ svapneṣvapi narādhipā:

तद्धनु: प्राप्य मे पित्रा व्याहृतं सत्यवादिना ।
समवाये नरेन्द्राणां पूर्वमामन्त्र्य पार्थिवान्

taddhanu: prāpya me pitrā vyāhṛtaṃ satyavādinā |
samavāye narendrāṇāṃ pūrvamāmantrya pārthivān

इदं च धनुरुद्यम्य सज्यं य: कुरुते नर: ।
तस्य मे दुहिता भार्या भविष्यति न संशय:

idaṃ ca dhanurudyamya sajyaṃ ya: kurute nara: |
tasya me duhitā bhāryā bhaviṣyati na saṃśaya:

तच्च दृष्ट्वा धनु: श्रेष्ठं गौरवाद्गिरिसन्निभम् ।
अभिवाद्य नृपा जग्मुरशक्तास्तस्य तोलने

tacca dṛṣṭvā dhanu: śreṣṭhaṃ gauravādgirisannibham |
abhivādya nṛpā jagmuraśaktāstasya tolane

सुदीर्घस्य तु कालस्य राघवो ऽयं महाद्युति: ।
विश्वामित्रेण सहितो यज्ञं द्रष्टुं समागत: ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा राम: सत्यपराक्रम:

sudīrghasya tu kālasya rāghavo 'yaṃ mahādyuti: |
viśvāmitreṇa sahito yajñaṃ draṣṭuṃ samāgata: |
lakṣmaṇena saha bhrātrā rāma: satyaparākrama:

विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा मम पित्रा सुपूजित: ।
प्रोवाच पितरं तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

viśvāmitrastu dharmātmā mama pitrā supūjita: |
provāca pitaraṃ tatra bhrātarau rāmalakṣmaṇau

सुतौ दशरथस्येमौ धनुर्दर्शनकांक्षिणौ ।
धनुर्दर्शय रामाय राजपुत्राय दैविकम्

sutau daśarathasyemau dhanurdarśanakāṃkṣiṇau |
dhanurdarśaya rāmāya rājaputrāya daivikam

इत्युक्तस्तेन विप्रेण तद्धनु: समुपानयत् ।
निमेषान्तरमात्रेण तदानम्य स वीर्य्यवान्

ityuktastena vipreṇa taddhanu: samupānayat |
nimeṣāntaramātreṇa tadānamya sa vīryyavān

ज्यां समारोप्य झटिति पूरयामास वीर्यवत्

jyāṃ samāropya jhaṭiti pūrayāmāsa vīryavat

तेन पूरयता वेगान्मध्ये भग्नं द्विधा धनु: ।
तस्य शब्दो ऽभवद्भीम: पतितस्याशनेरिव

tena pūrayatā vegānmadhye bhagnaṃ dvidhā dhanu: |
tasya śabdo 'bhavadbhīma: patitasyāśaneriva

ततो ऽहं तत्र रामाय पित्रा सत्याभिसन्धिना ।
निश्चिता दातुमुद्यम्य जलभाजनमुत्तमम्

tato 'haṃ tatra rāmāya pitrā satyābhisandhinā |
niścitā dātumudyamya jalabhājanamuttamam

दीयमानां न तु तदा प्रतिजग्राह राघव: ।
अविज्ञाय पितुश्छन्दमयोध्याधिपते: प्रभो:

dīyamānāṃ na tu tadā pratijagrāha rāghava: |
avijñāya pituśchandamayodhyādhipate: prabho:

तत: श्वशुरमामन्त्र्य वृद्धं दशरथं नृपम् ।
मम पित्रा त्वहं दत्ता रामाय विदितात्मने

tata: śvaśuramāmantrya vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam |
mama pitrā tvahaṃ dattā rāmāya viditātmane

मम चैवानुजा साध्वी ऊर्मिला प्रियदर्शना ।
भार्य्यार्थे लक्ष्मणस्यापि दत्ता पित्रा मम स्वयम्

mama caivānujā sādhvī ūrmilā priyadarśanā |
bhāryyārthe lakṣmaṇasyāpi dattā pitrā mama svayam

एवं दत्तास्मि रामाय तदा तस्मिन् स्वयम्वरे ।
अनुरक्तास्मि धर्मेण पतिं वीर्यवतां वरम्

evaṃ dattāsmi rāmāya tadā tasmin svayamvare |
anuraktāsmi dharmeṇa patiṃ vīryavatāṃ varam