सर्ग 106: मन्दाकिनी तट पर भरत की पुनः विनती

एवमुक्त्वा तु विरते रामे वचनमर्थवत् ।
ततो मन्दाकिनीतीरे रामं प्रकृतिवत्सलम् ।
उवाच भरतश्चित्रं धार्मिको धार्मिकं वच:

evamuktvā tu virate rāme vacanamarthavat |
tato mandākinītīre rāmaṃ prakṛtivatsalam |
uvāca bharataścitraṃ dhārmiko dhārmikaṃ vaca:

को हि स्यादीदृशो लोके यादृशस्त्वमरिन्दम ।
न त्वां प्रव्यथयेद्दु:खं प्रीतिर्वा न प्रहर्षयेत्

ko hi syādīdṛśo loke yādṛśastvamarindama |
na tvāṃ pravyathayeddu:khaṃ prītirvā na praharṣayet

सम्मतश्चासि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान्

sammataścāsi vṛddhānāṃ tāṃśca pṛcchasi saṃśayān

यथा मृतस्तथा जीवन् यथा ऽसति तथा सति ।
यस्यैष बुद्धिलाभ: स्यात्परितप्येत केन स:

yathā mṛtastathā jīvan yathā 'sati tathā sati |
yasyaiṣa buddhilābha: syātparitapyeta kena sa:

परावरज्ञो यश्च स्यात्तथा त्वं मनुजाधिप ।
स एवं व्यसनं प्राप्य न विषीदितुमर्हति

parāvarajño yaśca syāttathā tvaṃ manujādhipa |
sa evaṃ vyasanaṃ prāpya na viṣīditumarhati

अमरोपम सत्त्वस्त्वं महात्मा सत्यसङ्गर: ।
सर्वज्ञ: सर्वदर्शी च बुद्धिमांश्चासि राघव

amaropama sattvastvaṃ mahātmā satyasaṅgara: |
sarvajña: sarvadarśī ca buddhimāṃścāsi rāghava

न त्वामेवङ्गुणैर्युक्तं प्रभवाभवकोविदम् ।
अविषह्यतमं दु:खमासादयितुमर्हति

na tvāmevaṅguṇairyuktaṃ prabhavābhavakovidam |
aviṣahyatamaṃ du:khamāsādayitumarhati

प्रोषिते मयि यत्पापं मात्रा मत्कारणात्कृतम् ।
क्षुद्रया तदनिष्टं मे प्रसीदतु भवान्मम

proṣite mayi yatpāpaṃ mātrā matkāraṇātkṛtam |
kṣudrayā tadaniṣṭaṃ me prasīdatu bhavānmama

धर्मबन्धेन बद्धो ऽस्मि तेनेमां नेह मातरम् ।
हन्मि तीव्रेण दण्डेन दण्डार्हां पापकारिणीम्

dharmabandhena baddho 'smi tenemāṃ neha mātaram |
hanmi tīvreṇa daṇḍena daṇḍārhāṃ pāpakāriṇīm

कथं दशरथाज्जात: शुद्धाभिजनकर्मण: ।
जानन् धर्ममधर्मिष्ठं कुर्य्यां कर्म जुगुप्सितम्

kathaṃ daśarathājjāta: śuddhābhijanakarmaṇa: |
jānan dharmamadharmiṣṭhaṃ kuryyāṃ karma jugupsitam

गुरु: क्रियावान् वृद्धश्च राजा प्रेत: पितेति च ।
तातं न परिगर्हेयं दैवतं चेति संसदि

guru: kriyāvān vṛddhaśca rājā preta: piteti ca |
tātaṃ na parigarheyaṃ daivataṃ ceti saṃsadi

को हि धर्मार्थयोर्हीनमीदृशं कर्म किल्बिषम् ।
स्त्रिया: प्रियं चिकीर्षु: सन् कुर्याद्धर्मज्ञ धर्मवित्

ko hi dharmārthayorhīnamīdṛśaṃ karma kilbiṣam |
striyā: priyaṃ cikīrṣu: san kuryāddharmajña dharmavit

अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति पुराश्रुति: ।
राज्ञैवं कुर्वता लोके प्रत्यक्षं सा श्रुति: कृता

antakāle hi bhūtāni muhyantīti purāśruti: |
rājñaivaṃ kurvatā loke pratyakṣaṃ sā śruti: kṛtā

साध्वर्थमभिसन्धाय क्रोधान्मोहाच्च साहसात् ।
तातस्य यदतिक्रान्तं प्रत्याहरतु तद्भवान्

sādhvarthamabhisandhāya krodhānmohācca sāhasāt |
tātasya yadatikrāntaṃ pratyāharatu tadbhavān

पितुरपतनहेतुत्वात्तदेवापत्यत्वेन सम्मतम्

piturapatanahetutvāttadevāpatyatvena sammatam

तदपत्यं भवानस्तु मा भवान् दुष्कृतं पितु: ।
अभिपत्ता कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम्

tadapatyaṃ bhavānastu mā bhavān duṣkṛtaṃ pitu: |
abhipattā kṛtaṃ karma loke dhīravigarhitam

कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश्च न: ।
पौरजानपदान् सर्वांस्त्रातु सर्वमिदं भवान्

kaikeyīṃ māṃ ca tātaṃ ca suhṛdo bāndhavāṃśca na: |
paurajānapadān sarvāṃstrātu sarvamidaṃ bhavān

क्व चारण्यं क्व च क्षात्त्र क्व जटा: क्व च पालनम् ।
ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान् कर्तुमर्हति

kva cāraṇyaṃ kva ca kṣāttra kva jaṭā: kva ca pālanam |
īdṛśaṃ vyāhataṃ karma na bhavān kartumarhati

एष हि प्रथमो धर्म: क्षत्ित्रयस्याभिषेचनम् ।
येन शक्यं महाप्राज्ञ प्रजानां परिपालनम्

eṣa hi prathamo dharma: kṣatitrayasyābhiṣecanam |
yena śakyaṃ mahāprājña prajānāṃ paripālanam

कश्च प्रत्यक्षमुत्सृज्य संशयस्थमलक्षणम् ।
आयतिस्थं चरेद्धर्मं क्षत्त्रबन्धुरनिश्चितम्

kaśca pratyakṣamutsṛjya saṃśayasthamalakṣaṇam |
āyatisthaṃ careddharmaṃ kṣattrabandhuraniścitam

अथ क्लेशजमेव त्वं धर्मं चरितुमिच्छसि ।
धर्मेण चतुरो वर्णान् पालयन् क्लेशमाप्नुहि

atha kleśajameva tvaṃ dharmaṃ caritumicchasi |
dharmeṇa caturo varṇān pālayan kleśamāpnuhi

चतुर्णामाश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठमाश्रमम् ।
प्राहुर्धर्मज्ञ धर्मज्ञास्तं कथं त्यक्तुमर्हसि

caturṇāmāśramāṇāṃ hi gārhasthyaṃ śreṣṭhamāśramam |
prāhurdharmajña dharmajñāstaṃ kathaṃ tyaktumarhasi

श्रुतेन बाल: स्थानेन जन्मना भवतो ह्यहम् ।
स कथं पालयिष्यामि भूमिं भवति तिष्ठति

śrutena bāla: sthānena janmanā bhavato hyaham |
sa kathaṃ pālayiṣyāmi bhūmiṃ bhavati tiṣṭhati

हीनबुद्धिगुणो बालो हीन: स्थानेन चाप्यहम् ।
भवता च विनाभूतो न वर्त्तयितुमुत्सहे

hīnabuddhiguṇo bālo hīna: sthānena cāpyaham |
bhavatā ca vinābhūto na varttayitumutsahe

इदं निखिलमव्यग्रं राज्यं पित्र्यमकण्टकम् ।
अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञ सह बान्धवै:

idaṃ nikhilamavyagraṃ rājyaṃ pitryamakaṇṭakam |
anuśādhi svadharmeṇa dharmajña saha bāndhavai:

इहैव त्वा ऽभिषिञ्चन्तु सर्वा: प्रकृतय: सह ।
ऋत्विज: सवसिष्ठाश्च मन्त्रवन्मन्त्रकोविदा:

ihaiva tvā 'bhiṣiñcantu sarvā: prakṛtaya: saha |
ṛtvija: savasiṣṭhāśca mantravanmantrakovidā:

अभिषिक्तस्त्वमस्माभिरयोध्यां पालने व्रज ।
विजित्य तरसा लोकान् मरुद्भिरिव वासव:

abhiṣiktastvamasmābhirayodhyāṃ pālane vraja |
vijitya tarasā lokān marudbhiriva vāsava:

ऋणानि त्रीण्यपाकुर्वन् दुर्हृद: साधु निर्द्दहन् ।
सुहृदस्तर्पयन् कामैस्त्वमेवात्रानुशाधि माम्

ṛṇāni trīṇyapākurvan durhṛda: sādhu nirddahan |
suhṛdastarpayan kāmaistvamevātrānuśādhi mām

अद्यार्य मुदिता: सन्तु सुहृदस्ते ऽभिषेचने ।
अद्य भीता: पलायन्तां दुर्हृदस्ते दिशो दश

adyārya muditā: santu suhṛdaste 'bhiṣecane |
adya bhītā: palāyantāṃ durhṛdaste diśo daśa

आक्रोशं मम मातुश्च प्रमृज्य पुरुषर्षभ ।
अद्य तत्रभवन्तं च पितरं रक्ष किल्बिषात्

ākrośaṃ mama mātuśca pramṛjya puruṣarṣabha |
adya tatrabhavantaṃ ca pitaraṃ rakṣa kilbiṣāt

शिरसा त्वा ऽभियाचे ऽहं कुरुष्व करुणां मयि ।
बान्धवेषु च सर्वेषु भूतेष्विव महेश्वर:

śirasā tvā 'bhiyāce 'haṃ kuruṣva karuṇāṃ mayi |
bāndhaveṣu ca sarveṣu bhūteṣviva maheśvara:

अथैतत् पृष्ठत: कृत्वा वनमेव भवानित: ।
गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्द्धमप्यहम्

athaitat pṛṣṭhata: kṛtvā vanameva bhavānita: |
gamiṣyati gamiṣyāmi bhavatā sārddhamapyaham

तथाहि रामो भरतेन ताम्यता प्रसाद्यमान: शिरसा महीपति: ।
न चैव चक्रे गमनाय सत्त्ववान् मतिं पितुस्तद्वचने व्यवस्थित:

tathāhi rāmo bharatena tāmyatā prasādyamāna: śirasā mahīpati: |
na caiva cakre gamanāya sattvavān matiṃ pitustadvacane vyavasthita:

तदद्भुतं स्थैर्यमवेक्ष्य राघवे समं जनो हर्षमवाप दु:खित: ।
न यात्ययोध्यामिति दु:खितो ऽभवत् स्थिरप्रतिज्ञत्वमवेक्ष्य हर्षित:

tadadbhutaṃ sthairyamavekṣya rāghave samaṃ jano harṣamavāpa du:khita: |
na yātyayodhyāmiti du:khito 'bhavat sthirapratijñatvamavekṣya harṣita:

तमृत्विजो नैगमयूथवल्लभास्तदा विंसज्ञाश्रुकलाश्च मातर: ।
तथा ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्टुवु: प्रणम्य रामं च ययाचिरे सह

tamṛtvijo naigamayūthavallabhāstadā viṃsajñāśrukalāśca mātara: |
tathā bruvāṇaṃ bharataṃ pratuṣṭuvu: praṇamya rāmaṃ ca yayācire saha