अयोध्याकाण्ड

सर्ग 107: श्रीराम कैकेयी-विवाह के वचन की बात बताते हैं

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे सप्तोत्तरशततम: सर्ग: ॥ १०७ ॥

19 श्लोक · 107 में से 119

इस अध्याय में क्या होता है

श्रीराम कैकेयी-विवाह के वचन की बात बताते हैं

राम भरत को उत्तर देते हैं। बहुत पहले जब पिताजी ने तुम्हारी माता से विवाह किया, तब उनके पिता को राज्य-शुल्क का वचन दिया था। फिर देवासुर-संग्राम में तुम्हारी माता ने दो वर पाए, और उन्होंने तुम्हारा अभिषेक और मेरा वनवास माँगा। भरत, मेरे लिए राजा को ऋण से मुक्त करो; पिता और माता को प्रसन्न करो। कहा गया है, बहुत-से गुणवान पुत्रों की कामना करनी चाहिए, ताकि उनमें से कोई गया जाकर पिण्डदान करे। शत्रुघ्न और ब्राह्मणों के साथ अयोध्या जाकर प्रजा को प्रसन्न करो। तुम मनुष्यों के राजा बनो, मैं वन-पशुओं का। तुम्हारे सिर पर श्वेत छत्र की छाया हो, मैं वन-वृक्षों की छाया में रहूँगा। शत्रुघ्न तुम्हारे सहायक हैं, लक्ष्मण मेरे मित्र, और हम चारों पिता का सत्य निभाएँगे।

107.1

पुनरेवं ब्रुवाणं तं भरतं लक्ष्मणाग्रज: ।
प्रत्युवाच तत: श्रीमान् ज्ञातिमध्ये ऽभिसत्कृत:

punarevaṃ bruvāṇaṃ taṃ bharataṃ lakṣmaṇāgraja: |
pratyuvāca tata: śrīmān jñātimadhye 'bhisatkṛta:

107.2

उपपन्नमिदं वाक्यं यत्त्वमेवमभाषथा: ।
जात: पुत्रो दशरथात् कैकेय्यां राजसत्तमात्

upapannamidaṃ vākyaṃ yattvamevamabhāṣathā: |
jāta: putro daśarathāt kaikeyyāṃ rājasattamāt

107.3

पुरा भ्रात: पिता न: स मातरं ते समुद्वहन् ।
मातामहे समाश्रौषीद्राज्यशुल्कमनुत्तमम्

purā bhrāta: pitā na: sa mātaraṃ te samudvahan |
mātāmahe samāśrauṣīdrājyaśulkamanuttamam

107.4

दैवासुरे च सङ्ग्रामे जनन्यै तव पार्थिव: ।
सम्प्रहृष्टो ददौ राजा वरमाराधित: प्रभु:

daivāsure ca saṅgrāme jananyai tava pārthiva: |
samprahṛṣṭo dadau rājā varamārādhita: prabhu:

107.5

तत: सा सम्प्रतिश्राव्य तव माता यशस्विनी ।
अयाचत नरश्रेष्ठं द्वौ वरौ वरवर्णिनी

tata: sā sampratiśrāvya tava mātā yaśasvinī |
ayācata naraśreṣṭhaṃ dvau varau varavarṇinī

107.6

तव राज्यं नरव्याघ्र मम प्रव्राजनं तथा ।
तौ च राजा तदा तस्यै नियुक्त: प्रददौ वरौ

tava rājyaṃ naravyāghra mama pravrājanaṃ tathā |
tau ca rājā tadā tasyai niyukta: pradadau varau

107.7

तेन पित्रा ऽहमप्यत्र नियुक्त: पुरुषर्षभ ।
चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वरदानिकम्

tena pitrā 'hamapyatra niyukta: puruṣarṣabha |
caturdaśa vane vāsaṃ varṣāṇi varadānikam

107.8

सो ऽहं वनमिदं प्राप्तो निर्जनं लक्ष्मणान्वित: ।
सीतया चाप्रतिद्वन्द्व: सत्यवादे स्थित: पितु:

so 'haṃ vanamidaṃ prāpto nirjanaṃ lakṣmaṇānvita: |
sītayā cāpratidvandva: satyavāde sthita: pitu:

107.9

भवानपि तथेत्येव पितरं सत्यवादिनम् ।
कर्त्तुमर्हति राजेन्द्र क्षिप्रमेवाभिषेचनात्

bhavānapi tathetyeva pitaraṃ satyavādinam |
karttumarhati rājendra kṣipramevābhiṣecanāt

107.10

ऋणान्मोचय राजानं मत्कृते भरत प्रभुम् ।
पितरं चापि धर्मज्ञं मातरं चाभिनन्दय

ṛṇānmocaya rājānaṃ matkṛte bharata prabhum |
pitaraṃ cāpi dharmajñaṃ mātaraṃ cābhinandaya

107.11

श्रूयते हि पुरा तात श्रुतिर्गीता यशस्विना ।
गयेन यजमानेन गयेष्वेव पितऽन् प्रति

śrūyate hi purā tāta śrutirgītā yaśasvinā |
gayena yajamānena gayeṣveva pita'n prati

107.12

पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात् पितरं त्रायते सुत: ।
तस्मात् पुत्र इति प्रोक्त: पितऽन् यत्पाति वा सुत:

punnāmno narakādyasmāt pitaraṃ trāyate suta: |
tasmāt putra iti prokta: pita'n yatpāti vā suta:

107.13

एष्टव्या बहव: पुत्रा गुणवन्तो बहुश्रुता: ।
तेषां वै समवेतानामपि कश्चिद्गयां व्रजेत्

eṣṭavyā bahava: putrā guṇavanto bahuśrutā: |
teṣāṃ vai samavetānāmapi kaścidgayāṃ vrajet

107.14

एवं राजर्षय: सर्वे प्रतीता राजनन्दन ।
तस्मात् त्राहि नरश्रेष्ठ पितरं नरकात् प्रभो

evaṃ rājarṣaya: sarve pratītā rājanandana |
tasmāt trāhi naraśreṣṭha pitaraṃ narakāt prabho

107.15

अयोध्यां गच्छ भरत प्रकृतीरनुरञ्जय ।
शत्रुघ्नसहितो वीर सह सर्वैर्द्विजातिभि:

ayodhyāṃ gaccha bharata prakṛtīranurañjaya |
śatrughnasahito vīra saha sarvairdvijātibhi:

107.16

प्रवेक्ष्ये दण्डकारण्यमहमप्यविलम्बयन् ।
आभ्यां तु सहितो राजन् वैदेह्या लक्ष्मणेन च

pravekṣye daṇḍakāraṇyamahamapyavilambayan |
ābhyāṃ tu sahito rājan vaidehyā lakṣmaṇena ca

107.17

त्वं राजा भरत भव स्वयं नराणां वन्यानामहमपि राजराण्मृगाणाम् ।
गच्छत्वं पुरवरमद्य सम्प्रहृष्ट: संहृष्टस्त्वहमपि दण्डकान् प्रवेक्ष्ये

tvaṃ rājā bharata bhava svayaṃ narāṇāṃ vanyānāmahamapi rājarāṇmṛgāṇām |
gacchatvaṃ puravaramadya samprahṛṣṭa: saṃhṛṣṭastvahamapi daṇḍakān pravekṣye

107.18

छायां ते दिनकरभा: प्रबाधमानं वर्षत्रं भरत करोतु मूर्ध्नि शीताम् ।
एतेषामहमपि काननद्रुमाणां छायां तामति शयिनीं सुखी श्रयिष्ये

chāyāṃ te dinakarabhā: prabādhamānaṃ varṣatraṃ bharata karotu mūrdhni śītām |
eteṣāmahamapi kānanadrumāṇāṃ chāyāṃ tāmati śayinīṃ sukhī śrayiṣye

107.19

शत्रुघ्न: कुशलमतिस्तु ते सहाय: सौमित्रिर्मम विदित: प्रधानमित्रम् ।
चत्वारस्तनयवरा वयं नरेन्द्रं सत्यस्थं भरत चराम मा विषादम्

śatrughna: kuśalamatistu te sahāya: saumitrirmama vidita: pradhānamitram |
catvārastanayavarā vayaṃ narendraṃ satyasthaṃ bharata carāma mā viṣādam

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)