सर्ग 105: श्रीराम भरत को नश्वरता का उपदेश देते हैं

तत: पुरुषसिंहानां वृतानां तै: सुहृद्गणै: ।
शोचतामेव रजनी दु:खेन व्यत्यवर्त्तत

tata: puruṣasiṃhānāṃ vṛtānāṃ tai: suhṛdgaṇai: |
śocatāmeva rajanī du:khena vyatyavarttata

रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्वृता: ।
मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन्

rajanyāṃ suprabhātāyāṃ bhrātaraste suhṛdvṛtā: |
mandākinyāṃ hutaṃ japyaṃ kṛtvā rāmamupāgaman

तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित्किञ्चिदब्रवीत् ।
भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामं वचनमब्रवीत्

tūṣṇīṃ te samupāsīnā na kaścitkiñcidabravīt |
bharatastu suhṛnmadhye rāmaṃ vacanamabravīt

सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम ।
तद्ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम्

sāntvitā māmikā mātā dattaṃ rājyamidaṃ mama |
taddadāmi tavaivāhaṃ bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam

महतेवाम्बुवेगेन भिन्न: सेतुर्जलागमे ।
दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डमिदं महत्

mahatevāmbuvegena bhinna: seturjalāgame |
durāvāraṃ tvadanyena rājyakhaṇḍamidaṃ mahat

गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्ित्रण: ।
अनुगन्तुं न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते

gatiṃ khara ivāśvasya tārkṣyasyeva patatitraṇa: |
anugantuṃ na śaktirme gatiṃ tava mahīpate

सुजीवं नित्यशस्तस्य य: परैरुपजीव्यते ।
राम तेन तु दुर्जीवं य: परानुपजीवति

sujīvaṃ nityaśastasya ya: parairupajīvyate |
rāma tena tu durjīvaṃ ya: parānupajīvati

यथा तु रोपितो वृक्ष: पुरुषेण विवर्द्धित: ।
ह्रस्वकेन दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुम:

yathā tu ropito vṛkṣa: puruṣeṇa vivarddhita: |
hrasvakena durāroho rūḍhaskandho mahādruma:

स यथा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत् ।
स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतो: प्ररोपित:

sa yathā puṣpito bhūtvā phalāni na vidarśayet |
sa tāṃ nānubhavetprītiṃ yasya heto: praropita:

एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तुमर्हसि ।
यदि त्वमस्मान् वृषभो भर्त्ता भृत्यान्न शाधि हि

eṣopamā mahābāho tamarthaṃ vettumarhasi |
yadi tvamasmān vṛṣabho bharttā bhṛtyānna śādhi hi

श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वग्र्याश्च सर्वश: ।
प्रतपन्तमिवादित्यं राज्ये स्थितमरिन्दमम्

śreṇayastvāṃ mahārāja paśyantvagryāśca sarvaśa: |
pratapantamivādityaṃ rājye sthitamarindamam

तवा ऽनुयाने काकुत्स्थ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जरा: ।
अन्त:पुरगता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिता:

tavā 'nuyāne kākutstha mattā nardantu kuñjarā: |
anta:puragatā nāryo nandantu susamāhitā:

तस्य साध्वित्यमन्यन्त नागरा विविधा जना: ।
भरतस्य वच: श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचत:

tasya sādhvityamanyanta nāgarā vividhā janā: |
bharatasya vaca: śrutvā rāmaṃ pratyanuyācata:

तमेवं दु:खितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम् ।
राम: कृतात्मा भरतं समाश्वासय दात्मवान्

tamevaṃ du:khitaṃ prekṣya vilapantaṃ yaśasvinam |
rāma: kṛtātmā bharataṃ samāśvāsaya dātmavān

नात्मन: कामकारो ऽस्ति पुरुषो ऽयमनीश्वर: ।
इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्त: परिकर्षति

nātmana: kāmakāro 'sti puruṣo 'yamanīśvara: |
itaścetarataścainaṃ kṛtānta: parikarṣati

सर्वे क्षयान्ता निचया: पतनान्ता: समुच्छ्रया: ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम्

sarve kṣayāntā nicayā: patanāntā: samucchrayā: |
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam

यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम् ।
एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम्

yathā phalānāṃ pakvānāṃ nānyatra patanādbhayam |
evaṃ narasya jātasya nānyatra maraṇādbhayam

यथागारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वा ऽवसीदति ।
तथैव सीदन्ति नरा जरामृत्युवशङ्गता:

yathāgāraṃ dṛḍhasthūṇaṃ jīrṇaṃ bhūtvā 'vasīdati |
tathaiva sīdanti narā jarāmṛtyuvaśaṅgatā:

अत्येति रजनी या तु सा न प्रतिनिवर्त्तते ।
यात्येव यमुना पूर्णा समुद्रमुदकाकुलम्

atyeti rajanī yā tu sā na pratinivarttate |
yātyeva yamunā pūrṇā samudramudakākulam

अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनामिह ।
आयूंषि क्षपयन्त्याशु ग्रीष्मे जलमिवांशव:

ahorātrāṇi gacchanti sarveṣāṃ prāṇināmiha |
āyūṃṣi kṣapayantyāśu grīṣme jalamivāṃśava:

आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि ।
आयुस्ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च

ātmānamanuśoca tvaṃ kimanyamanuśocasi |
āyuste hīyate yasya sthitasya ca gatasya ca

सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति ।
गत्वा सुदीर्घमध्वानं सहमृत्युर्निवर्तते

sahaiva mṛtyurvrajati saha mṛtyurniṣīdati |
gatvā sudīrghamadhvānaṃ sahamṛtyurnivartate

गात्रेषु वलय: प्राप्ता: श्वेताश्चैव शिरोरुहा: ।
जरया पुरुषो जीर्ण: किं हि कृत्वा प्रभावयेत्

gātreṣu valaya: prāptā: śvetāścaiva śiroruhā: |
jarayā puruṣo jīrṇa: kiṃ hi kṛtvā prabhāvayet

नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमिते रवौ ।
आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम्

nandantyudita āditye nandantyastamite ravau |
ātmano nāvabudhyante manuṣyā jīvitakṣayam

हृष्यन्त्यृतुमखं दृष्ट्वा नवं नवमिहागतम् ।
ऋतूनां परिवर्त्तेन प्राणिनां प्राणसंक्षय:

hṛṣyantyṛtumakhaṃ dṛṣṭvā navaṃ navamihāgatam |
ṛtūnāṃ parivarttena prāṇināṃ prāṇasaṃkṣaya:

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे ।
समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन

yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave |
sametya ca vyapeyātāṃ kālamāsādya kañcana

एवं भार्याश्च पुत्राश्च ज्ञातयश्च घनानि च ।
समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभव:

evaṃ bhāryāśca putrāśca jñātayaśca ghanāni ca |
sametya vyavadhāvanti dhruvo hyeṣāṃ vinābhava:

नात्र कश्चिद्यथाभावं प्राणी समभिवर्त्तते ।
तेन तस्मिन्न सामर्थ्यं प्रेतस्यास्त्यनुशोचत:

nātra kaścidyathābhāvaṃ prāṇī samabhivarttate |
tena tasminna sāmarthyaṃ pretasyāstyanuśocata:

यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात् कश्चित् पथि स्थित: ।
अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवतामिति

yathā hi sārthaṃ gacchantaṃ brūyāt kaścit pathi sthita: |
ahamapyāgamiṣyāmi pṛṣṭhato bhavatāmiti

एवं पूर्वैर्गतो मार्ग: पितृपैतामहो ध्रुव: ।
तमापन्न: कथं शोचेद्यस्य नास्ति व्यतिक्रम:

evaṃ pūrvairgato mārga: pitṛpaitāmaho dhruva: |
tamāpanna: kathaṃ śocedyasya nāsti vyatikrama:

वयस: पतमानस्य स्रोतसो वा ऽनिवर्तिन: ।
आत्मा सुखे नियोक्तव्य: सुखभाज: प्रजा: स्मृता:

vayasa: patamānasya srotaso vā 'nivartina: |
ātmā sukhe niyoktavya: sukhabhāja: prajā: smṛtā:

धर्मात्मा स शुभै: कृत्स्नै: क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।
धूतपापो गत: स्वर्गं पिता न: पृथिवीपति:

dharmātmā sa śubhai: kṛtsnai: kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ |
dhūtapāpo gata: svargaṃ pitā na: pṛthivīpati:

भृत्यानां भरणात् सम्यक् प्रजानां परिपालनात् ।
अर्थादानाच्च धर्मेण पिता नस्त्रिदिवं गत:

bhṛtyānāṃ bharaṇāt samyak prajānāṃ paripālanāt |
arthādānācca dharmeṇa pitā nastridivaṃ gata:

कर्मभिस्तु शुभैरिष्टै: क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणै: ।
स्वर्गं दशरथ: प्राप्त: पिता न: पृथिवीपति:

karmabhistu śubhairiṣṭai: kratubhiścāptadakṣiṇai: |
svargaṃ daśaratha: prāpta: pitā na: pṛthivīpati:

इष्ट्वा बहुविधैर्यज्ञैर्भोगांश्चावाप्य पुष्कलान् ।
उत्तमं चायुरासाद्य स्वर्गत: पृथिवीपति:

iṣṭvā bahuvidhairyajñairbhogāṃścāvāpya puṣkalān |
uttamaṃ cāyurāsādya svargata: pṛthivīpati:

आयुरुत्तममासाद्य भोगानपि च राघव: ।
स न शोच्य: पिता तात: स्वर्गत: सत्कृत: सताम्

āyuruttamamāsādya bhogānapi ca rāghava: |
sa na śocya: pitā tāta: svargata: satkṛta: satām

स जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि न: ।
दैवीमृद्धिमनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम्

sa jīrṇaṃ mānuṣaṃ dehaṃ parityajya pitā hi na: |
daivīmṛddhimanuprāpto brahmalokavihāriṇīm

तं तु नैवंविध: कश्चित् प्राज्ञ: शोचितुमर्हति ।
तद्विधो यद्विधश्चापि श्रुतवान् बुद्धिमत्तर:

taṃ tu naivaṃvidha: kaścit prājña: śocitumarhati |
tadvidho yadvidhaścāpi śrutavān buddhimattara:

एते बहुविधा: शोका विलापरुदिते तथा ।
वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता

ete bahuvidhā: śokā vilāparudite tathā |
varjanīyā hi dhīreṇa sarvāvasthāsu dhīmatā

स स्वस्थो भव माशोचीर्यात्वा चावस तां पुरीम् ।
तथा पित्रा नियुक्तो ऽसि वशिना वदतां वर

sa svastho bhava māśocīryātvā cāvasa tāṃ purīm |
tathā pitrā niyukto 'si vaśinā vadatāṃ vara

यत्राहमपि तेनैव नियुक्त: पुण्यकर्मणा ।
तत्रैवाहं करिष्यामि पितुरार्य्यस्य शासनम्

yatrāhamapi tenaiva niyukta: puṇyakarmaṇā |
tatraivāhaṃ kariṣyāmi piturāryyasya śāsanam

न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्यमरिन्दम ।
तत् त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धु: स न: पिता

na mayā śāsanaṃ tasya tyaktuṃ nyāyyamarindama |
tat tvayāpi sadā mānyaṃ sa vai bandhu: sa na: pitā

तद्वच: पितुरेवाहं सम्मतं धर्मचारिण: ।
कर्मणा पालयिष्यामि वनवासेन राघव

tadvaca: piturevāhaṃ sammataṃ dharmacāriṇa: |
karmaṇā pālayiṣyāmi vanavāsena rāghava

धीर्मिकेणानृशंसेन नरेण गुरुवर्त्तिना ।
भवितव्यं नरव्याघ्र परलोकं जिगीषता

dhīrmikeṇānṛśaṃsena nareṇa guruvarttinā |
bhavitavyaṃ naravyāghra paralokaṃ jigīṣatā

आत्मानमनुतिष्ठ त्वं स्वभावेन नरर्षभ ।
निशाम्य तु शुभं वृत्तं पितुर्दशरथस्य न:

ātmānamanutiṣṭha tvaṃ svabhāvena nararṣabha |
niśāmya tu śubhaṃ vṛttaṃ piturdaśarathasya na:

इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा पितुर्निदेशप्रतिपालनार्थम् ।
यवीयसं भ्रातरमर्थवच्च प्रभुर्मुहूर्ताद्विरराम राम:

ityevamuktvā vacanaṃ mahātmā piturnideśapratipālanārtham |
yavīyasaṃ bhrātaramarthavacca prabhurmuhūrtādvirarāma rāma: