सर्ग 72: कबन्ध की मुक्ति और सुग्रीव का नाम

एवमुक्तौ तु तौ वीरौ कबन्धेन नरेश्वरौ ।
गिरिप्रदरमासाद्य पावकं विससर्जतुः

evamuktau tu tau vīrau kabandhena nareśvarau |
giripradaramāsādya pāvakaṃ visasarjatuḥ

लक्ष्मणस्तु महोल्काभिर्ज्वलिताभिः समन्ततः ।
चितामादीपयामास सा प्रजज्वाल सर्वतः

lakṣmaṇastu maholkābhirjvalitābhiḥ samantataḥ |
citāmādīpayāmāsa sā prajajvāla sarvataḥ

तच्छरीरं कबन्धस्य घृतपिण्डोपमं महत् ।
मेदसा पच्यमानस्य मन्दं दहत पावकः

taccharīraṃ kabandhasya ghṛtapiṇḍopamaṃ mahat |
medasā pacyamānasya mandaṃ dahata pāvakaḥ

सविधूय चितामाशु विधूमोऽग्निरिवोत्थितः ।
अरजे वाससी बिभ्रन्माल्यं दिव्यं महाबलः

savidhūya citāmāśu vidhūmo'gnirivotthitaḥ |
araje vāsasī bibhranmālyaṃ divyaṃ mahābalaḥ

ततश्चिताया वेगेन भास्वरो विरजाम्बरः ।
उत्पपाताशु संहृष्टः सर्वप्रत्यङ्गभूषणः

tataścitāyā vegena bhāsvaro virajāmbaraḥ |
utpapātāśu saṃhṛṣṭaḥ sarvapratyaṅgabhūṣaṇaḥ

विमाने भास्वरे तिष्ठन् हंसयुक्ते यशस्करे ।
प्रभया च महातेजा दिशो दश विराजयन्

vimāne bhāsvare tiṣṭhan haṃsayukte yaśaskare |
prabhayā ca mahātejā diśo daśa virājayan

सोऽन्तरिक्षगतो वाक्यं कबन्धो राममब्रवीत् ।
शृणु राघव तत्त्वेन यथा सीतामवाप्स्यसि

so'ntarikṣagato vākyaṃ kabandho rāmamabravīt |
śṛṇu rāghava tattvena yathā sītāmavāpsyasi

राम षड् युक्तयो लोके याभिः सर्वं विमृश्यते ।
परिमृष्टो दशान्तेन दशाभागेन सेव्यते

rāma ṣaḍ yuktayo loke yābhiḥ sarvaṃ vimṛśyate |
parimṛṣṭo daśāntena daśābhāgena sevyate

दशाभागगतो हीनस्त्वं हि राम सलक्ष्मणः ।
यत्कृते व्यसनं प्राप्तं त्वया दारप्रधर्षणम्

daśābhāgagato hīnastvaṃ hi rāma salakṣmaṇaḥ |
yatkṛte vyasanaṃ prāptaṃ tvayā dārapradharṣaṇam

तदवश्यं त्वया कार्यः स सुहृत् सुहृदां वर ।
अकृत्वा नहि ते सिद्धिमहं पश्यामि चिन्तयन्

tadavaśyaṃ tvayā kāryaḥ sa suhṛt suhṛdāṃ vara |
akṛtvā nahi te siddhimahaṃ paśyāmi cintayan

श्रूयतां राम वक्ष्यामि सुग्रीवो नाम वानरः ।
भ्रात्रा निरस्तः क्रुद्धेन वालिना शक्रसूनुना

śrūyatāṃ rāma vakṣyāmi sugrīvo nāma vānaraḥ |
bhrātrā nirastaḥ kruddhena vālinā śakrasūnunā

ऋष्यमूके गिरिवरे पम्पापर्यन्तशोभिते ।
निवसत्यात्मवान् वीरश्चतुर्भिः सह वानरैः

ṛṣyamūke girivare pampāparyantaśobhite |
nivasatyātmavān vīraścaturbhiḥ saha vānaraiḥ

वानरेन्द्रो महावीर्यस्तेजोवानमितप्रभः ।
सत्यसंधो विनीतश्च धृतिमान् मतिमान् महान्

vānarendro mahāvīryastejovānamitaprabhaḥ |
satyasaṃdho vinītaśca dhṛtimān matimān mahān

दक्षः प्रगल्भो द्युतिमान् महाबलपराक्रमः ।
भ्रात्रा विवासितो वीर राज्यहेतोर्महात्मना

dakṣaḥ pragalbho dyutimān mahābalaparākramaḥ |
bhrātrā vivāsito vīra rājyahetormahātmanā

स ते सहायो मित्रं च सीतायाः परिमार्गणे ।
भविष्यति हि ते राम मा च शोके मनः कृथाः

sa te sahāyo mitraṃ ca sītāyāḥ parimārgaṇe |
bhaviṣyati hi te rāma mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ

भवितव्यं हि तच्चापि न तच्छक्यमिहान्यथा ।
कर्तुमिक्ष्वाकुशार्दूल कालो हि दुरतिक्रमः

bhavitavyaṃ hi taccāpi na tacchakyamihānyathā |
kartumikṣvākuśārdūla kālo hi duratikramaḥ

गच्छ शीघ्रमितो वीर सुग्रीवं तं महाबलम् ।
वयस्यं तं कुरु क्षिप्रमितो गत्वाद्य राघव

gaccha śīghramito vīra sugrīvaṃ taṃ mahābalam |
vayasyaṃ taṃ kuru kṣipramito gatvādya rāghava

अद्रोहाय समागम्य दीप्यमाने विभावसौ ।
न च ते सोऽवमन्तव्यः सुग्रीवो वानराधिपः

adrohāya samāgamya dīpyamāne vibhāvasau |
na ca te so'vamantavyaḥ sugrīvo vānarādhipaḥ

कृतज्ञः कामरूपी च सहायार्थी च वीर्यवान् ।
शक्तौ ह्यद्य युवां कर्तुं कार्यं तस्य चिकीर्षितम्

kṛtajñaḥ kāmarūpī ca sahāyārthī ca vīryavān |
śaktau hyadya yuvāṃ kartuṃ kāryaṃ tasya cikīrṣitam

कृतार्थो वाकृतार्थो वा तव कृत्यं करिष्यति ।
स ऋक्षरजसः पुत्रः पम्पामटति शङ्कितः

kṛtārtho vākṛtārtho vā tava kṛtyaṃ kariṣyati |
sa ṛkṣarajasaḥ putraḥ pampāmaṭati śaṅkitaḥ

भास्करस्यौरसः पुत्रो वालिना कृतकिल्बिषः ।
संनिधायायुधं क्षिप्रमृष्यमूकालयं कपिम्

bhāskarasyaurasaḥ putro vālinā kṛtakilbiṣaḥ |
saṃnidhāyāyudhaṃ kṣipramṛṣyamūkālayaṃ kapim

कुरु राघव सत्येन वयस्यं वनचारिणम् ।
स हि स्थानानि कात्स्न्र्येन सर्वाणि कपिकुञ्जरः

kuru rāghava satyena vayasyaṃ vanacāriṇam |
sa hi sthānāni kātsnryena sarvāṇi kapikuñjaraḥ

नरमांसाशिनां लोके नैपुण्यादधिगच्छति ।
न तस्याविदितं लोके किंचिदस्ति हि राघव

naramāṃsāśināṃ loke naipuṇyādadhigacchati |
na tasyāviditaṃ loke kiṃcidasti hi rāghava

यावत् सूर्यः प्रतपति सहस्रांशुः परंतप ।
स नदीर्विपुलान् शैलान् गिरिदुर्गाणि कन्दरान्

yāvat sūryaḥ pratapati sahasrāṃśuḥ paraṃtapa |
sa nadīrvipulān śailān giridurgāṇi kandarān

अन्विष्य वानरैः सार्धं पत्नीं तेऽधिगमिष्यति ।
वानरांश्च महाकायान् प्रेषयिष्यति राघव

anviṣya vānaraiḥ sārdhaṃ patnīṃ te'dhigamiṣyati |
vānarāṃśca mahākāyān preṣayiṣyati rāghava

दिशो विचेतुं तां सीतां त्वद्वियोगेन शोचतीम् ।
अन्वेष्यति वरारोहां मैथिलीं रावणालये

diśo vicetuṃ tāṃ sītāṃ tvadviyogena śocatīm |
anveṣyati varārohāṃ maithilīṃ rāvaṇālaye

स मेरुशृङ्गाग्रगतामनिन्दितां
प्रविश्य पातालतलेऽपि वाश्रिताम् ।
प्लवङ्गमानामृषभस्तव प्रियां
निहत्य रक्षांसि पुनः प्रदास्यति

sa meruśṛṅgāgragatāmaninditāṃ
praviśya pātālatale'pi vāśritām |
plavaṅgamānāmṛṣabhastava priyāṃ
nihatya rakṣāṃsi punaḥ pradāsyati