सर्ग 71: कबन्ध की कथा

पुरा राम महाबाहो महाबलपराक्रमम् ।
रूपमासीन्ममाचिन्त्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

purā rāma mahābāho mahābalaparākramam |
rūpamāsīnmamācintyaṃ triṣu lokeṣu viśrutam

यथा सूर्यस्य सोमस्य शक्रस्य च यथा वपुः ।
सोऽहं रूपमिदं कृत्वा लोकवित्रासनं महत्

yathā sūryasya somasya śakrasya ca yathā vapuḥ |
so'haṃ rūpamidaṃ kṛtvā lokavitrāsanaṃ mahat

ऋषीन् वनगतान् राम त्रासयामि ततस्ततः ।
ततः स्थूलशिरा नाम महर्षिः कोपितो मया

ṛṣīn vanagatān rāma trāsayāmi tatastataḥ |
tataḥ sthūlaśirā nāma maharṣiḥ kopito mayā

स चिन्वन् विविधं वन्यं रूपेणानेन धर्षितः ।
तेनाहमुक्तः प्रेक्ष्यैवं घोरशापाभिधायिना

sa cinvan vividhaṃ vanyaṃ rūpeṇānena dharṣitaḥ |
tenāhamuktaḥ prekṣyaivaṃ ghoraśāpābhidhāyinā

एतदेवं नृशंसं ते रूपमस्तु विगर्हितम् ।
स मया याचितः क्रुद्धः शापस्यान्तो भवेदिति

etadevaṃ nṛśaṃsaṃ te rūpamastu vigarhitam |
sa mayā yācitaḥ kruddhaḥ śāpasyānto bhavediti

अभिशापकृतस्येति तेनेदं भाषितं वचः ।
यदा छित्त्वा भुजौ रामस्त्वां दहेद् विजने वने

abhiśāpakṛtasyeti tenedaṃ bhāṣitaṃ vacaḥ |
yadā chittvā bhujau rāmastvāṃ dahed vijane vane

तदा त्वं प्राप्स्यसे रूपं स्वमेव विपुलं शुभम् ।
श्रिया विराजितं पुत्रं दनोस्त्वं विद्धि लक्ष्मण

tadā tvaṃ prāpsyase rūpaṃ svameva vipulaṃ śubham |
śriyā virājitaṃ putraṃ danostvaṃ viddhi lakṣmaṇa

इन्द्रकोपादिदं रूपं प्राप्तमेवं रणाजिरे ।
अहं हि तपसोग्रेण पितामहमतोषयम्

indrakopādidaṃ rūpaṃ prāptamevaṃ raṇājire |
ahaṃ hi tapasogreṇa pitāmahamatoṣayam

दीर्घमायुः स मे प्रादात् ततो मां विभ्रमोऽस्पृशत् ।
दीर्घमायुर्मया प्राप्तं किं मां शक्रः करिष्यति

dīrghamāyuḥ sa me prādāt tato māṃ vibhramo'spṛśat |
dīrghamāyurmayā prāptaṃ kiṃ māṃ śakraḥ kariṣyati

इत्येवं बुद्धिमास्थाय रणे शक्रमधर्षयम् ।
तस्य बाहुप्रमुक्तेन वज्रेण शतपर्वणा

ityevaṃ buddhimāsthāya raṇe śakramadharṣayam |
tasya bāhupramuktena vajreṇa śataparvaṇā

सक्थिनी च शिरश्चैव शरीरे सम्प्रवेशितम् ।
स मया याच्यमानः सन् नानयद् यमसादनम्

sakthinī ca śiraścaiva śarīre sampraveśitam |
sa mayā yācyamānaḥ san nānayad yamasādanam

पितामहवचः सत्यं तदस्त्विति ममाब्रवीत् ।
अनाहारः कथं शक्तो भग्नसक्थिशिरोमुखः

pitāmahavacaḥ satyaṃ tadastviti mamābravīt |
anāhāraḥ kathaṃ śakto bhagnasakthiśiromukhaḥ

वज्रेणाभिहतः कालं सुदीर्घमपि जीवितुम् ।
स एवमुक्तः शक्रो मे बाहू योजनमायतौ

vajreṇābhihataḥ kālaṃ sudīrghamapi jīvitum |
sa evamuktaḥ śakro me bāhū yojanamāyatau

तदा चास्यं च मे कुक्षौ तीक्ष्णदंष्ट्रमकल्पयत् ।
सोऽहं भुजाभ्यां दीर्घाभ्यां संक्षिप्यास्मिन् वनेचरान्

tadā cāsyaṃ ca me kukṣau tīkṣṇadaṃṣṭramakalpayat |
so'haṃ bhujābhyāṃ dīrghābhyāṃ saṃkṣipyāsmin vanecarān

सिंहद्वीपिमृगव्याघ्रान् भक्षयामि समन्ततः ।
स तु मामब्रवीदिन्द्रो यदा रामः सलक्ष्मणः

siṃhadvīpimṛgavyāghrān bhakṣayāmi samantataḥ |
sa tu māmabravīdindro yadā rāmaḥ salakṣmaṇaḥ

छेत्स्यते समरे बाहू तदा स्वर्गं गमिष्यसि ।
अनेन वपुषा तात वनेऽस्मिन् राजसत्तम

chetsyate samare bāhū tadā svargaṃ gamiṣyasi |
anena vapuṣā tāta vane'smin rājasattama

यद् यत् पश्यामि सर्वस्य ग्रहणं साधु रोचये ।
अवश्यं ग्रहणं रामो मन्येऽहं समुपैष्यति

yad yat paśyāmi sarvasya grahaṇaṃ sādhu rocaye |
avaśyaṃ grahaṇaṃ rāmo manye'haṃ samupaiṣyati

इमां बुद्धिं पुरस्कृत्य देहन्यासकृतश्रमः ।
स त्वं रामोऽसि भद्रं ते नाहमन्येन राघव

imāṃ buddhiṃ puraskṛtya dehanyāsakṛtaśramaḥ |
sa tvaṃ rāmo'si bhadraṃ te nāhamanyena rāghava

शक्यो हन्तुं यथा तत्त्वमेवमुक्तं महर्षिणा ।
अहं हि मतिसाचिव्यं करिष्यामि नरर्षभ

śakyo hantuṃ yathā tattvamevamuktaṃ maharṣiṇā |
ahaṃ hi matisācivyaṃ kariṣyāmi nararṣabha

मित्रं चैवोपदेक्ष्यामि युवाभ्यां संस्कृतोऽग्निना ।
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा दनुना तेन राघवः

mitraṃ caivopadekṣyāmi yuvābhyāṃ saṃskṛto'gninā |
evamuktastu dharmātmā danunā tena rāghavaḥ

इदं जगाद वचनं लक्ष्मणस्य च पश्यतः ।
रावणेन हृता भार्या सीता मम यशस्विनी

idaṃ jagāda vacanaṃ lakṣmaṇasya ca paśyataḥ |
rāvaṇena hṛtā bhāryā sītā mama yaśasvinī

निष्क्रान्तस्य जनस्थानात् सह भ्रात्रा यथासुखम् ।
नाममात्रं तु जानामि न रूपं तस्य रक्षसः

niṣkrāntasya janasthānāt saha bhrātrā yathāsukham |
nāmamātraṃ tu jānāmi na rūpaṃ tasya rakṣasaḥ

निवासं वा प्रभावं वा वयं तस्य न विद्महे ।
शोकार्तानामनाथानामेवं विपरिधावताम्

nivāsaṃ vā prabhāvaṃ vā vayaṃ tasya na vidmahe |
śokārtānāmanāthānāmevaṃ viparidhāvatām

कारुण्यं सदृशं कर्तुमुपकारेण वर्तताम् ।
काष्ठान्यानीय भग्नानि काले शुष्काणि कुञ्जरैः

kāruṇyaṃ sadṛśaṃ kartumupakāreṇa vartatām |
kāṣṭhānyānīya bhagnāni kāle śuṣkāṇi kuñjaraiḥ

धक्ष्यामस्त्वां वयं वीर श्वभ्रे महति कल्पिते ।
स त्वं सीतां समाचक्ष्व येन वा यत्र वा हृता

dhakṣyāmastvāṃ vayaṃ vīra śvabhre mahati kalpite |
sa tvaṃ sītāṃ samācakṣva yena vā yatra vā hṛtā

कुरु कल्याणमत्यर्थं यदि जानासि तत्त्वतः ।
एवमुक्तस्तु रामेण वाक्यं दनुरनुत्तमम्

kuru kalyāṇamatyarthaṃ yadi jānāsi tattvataḥ |
evamuktastu rāmeṇa vākyaṃ danuranuttamam

प्रोवाच कुशलो वक्ता वक्तारमपि राघवम् ।
दिव्यमस्ति न मे ज्ञानं नाभिजानामि मैथिलीम्

provāca kuśalo vaktā vaktāramapi rāghavam |
divyamasti na me jñānaṃ nābhijānāmi maithilīm

यस्तां वक्ष्यति तं वक्ष्ये दग्धः स्वं रूपमास्थितः ।
योऽभिजानाति तद्रक्षस्तद् वक्ष्ये राम तत्परम्

yastāṃ vakṣyati taṃ vakṣye dagdhaḥ svaṃ rūpamāsthitaḥ |
yo'bhijānāti tadrakṣastad vakṣye rāma tatparam

अदग्धस्य हि विज्ञातुं शक्तिरस्ति न मे प्रभो ।
राक्षसं तु महावीर्यं सीता येन हृता तव

adagdhasya hi vijñātuṃ śaktirasti na me prabho |
rākṣasaṃ tu mahāvīryaṃ sītā yena hṛtā tava

विज्ञानं हि महद् भ्रष्टं शापदोषेण राघव ।
स्वकृतेन मया प्राप्तं रूपं लोकविगर्हितम्

vijñānaṃ hi mahad bhraṣṭaṃ śāpadoṣeṇa rāghava |
svakṛtena mayā prāptaṃ rūpaṃ lokavigarhitam

किं तु यावन्न यात्यस्तं सविता श्रान्तवाहनः ।
तावन्मामवटे क्षिप्त्वा दह राम यथाविधि

kiṃ tu yāvanna yātyastaṃ savitā śrāntavāhanaḥ |
tāvanmāmavaṭe kṣiptvā daha rāma yathāvidhi

दग्धस्त्वयाहमवटे न्यायेन रघुनन्दन ।
वक्ष्यामि तं महावीर यस्तं वेत्स्यति राक्षसम्

dagdhastvayāhamavaṭe nyāyena raghunandana |
vakṣyāmi taṃ mahāvīra yastaṃ vetsyati rākṣasam

तेन सख्यं च कर्तव्यं न्याय्यवृत्तेन राघव ।
कल्पयिष्यति ते वीर साहाय्यं लघुविक्रम

tena sakhyaṃ ca kartavyaṃ nyāyyavṛttena rāghava |
kalpayiṣyati te vīra sāhāyyaṃ laghuvikrama

नहि तस्यास्त्यविज्ञातं त्रिषु लोकेषु राघव ।
सर्वान् परिवृतो लोकान् पुरा वै कारणान्तरे

nahi tasyāstyavijñātaṃ triṣu lokeṣu rāghava |
sarvān parivṛto lokān purā vai kāraṇāntare