सर्ग 73: कबन्ध द्वारा पम्पा और शबरी का मार्ग

दर्शयित्वा तु रामाय सीतायाः परिमार्गणे ।
वाक्यमन्वर्थमर्थज्ञः कबन्धः पुनरब्रवीत्

darśayitvā tu rāmāya sītāyāḥ parimārgaṇe |
vākyamanvarthamarthajñaḥ kabandhaḥ punarabravīt

एष राम शिवः पन्था यत्रैते पुष्पिता द्रुमाः ।
प्रतीचीं दिशमाश्रित्य प्रकाशन्ते मनोरमाः

eṣa rāma śivaḥ panthā yatraite puṣpitā drumāḥ |
pratīcīṃ diśamāśritya prakāśante manoramāḥ

जम्बूप्रियालपनसा न्यग्रोधप्लक्षतिन्दुकाः ।
अश्वत्थाः कर्णिकाराश्च चूताश्चान्ये च पादपाः

jambūpriyālapanasā nyagrodhaplakṣatindukāḥ |
aśvatthāḥ karṇikārāśca cūtāścānye ca pādapāḥ

धन्वना नागवृक्षाश्च तिलका नक्तमालकाः ।
नीलाशोकाः कदम्बाश्च करवीराश्च पुष्पिताः

dhanvanā nāgavṛkṣāśca tilakā naktamālakāḥ |
nīlāśokāḥ kadambāśca karavīrāśca puṣpitāḥ

अग्निमुख्या अशोकाश्च सुरक्ताः पारिभद्रकाः ।
तानारुह्याथवा भूमौ पातयित्वा च तान् बलात्

agnimukhyā aśokāśca suraktāḥ pāribhadrakāḥ |
tānāruhyāthavā bhūmau pātayitvā ca tān balāt

फलान्यमृतकल्पानि भक्षयित्वा गमिष्यथः ।
तदतिक्रम्य काकुत्स्थ वनं पुष्पितपादपम्

phalānyamṛtakalpāni bhakṣayitvā gamiṣyathaḥ |
tadatikramya kākutstha vanaṃ puṣpitapādapam

नन्दनप्रतिमं चान्यत् कुरवस्तूत्तरा इव ।
सर्वकालफला यत्र पादपा मधुरस्रवाः

nandanapratimaṃ cānyat kuravastūttarā iva |
sarvakālaphalā yatra pādapā madhurasravāḥ

सर्वे च ऋतवस्तत्र वने चैत्ररथे यथा ।
फलभारनतास्तत्र महाविटपधारिणः

sarve ca ṛtavastatra vane caitrarathe yathā |
phalabhāranatāstatra mahāviṭapadhāriṇaḥ

शोभन्ते सर्वतस्तत्र मेघपर्वतसंनिभाः ।
तानारुह्याथवा भूमौ पातयित्वाथवा सुखम्

śobhante sarvatastatra meghaparvatasaṃnibhāḥ |
tānāruhyāthavā bhūmau pātayitvāthavā sukham

फलान्यमृतकल्पानि लक्ष्मणस्ते प्रदास्यति ।
चङ्क्रमन्तौ वरान् शैलान् शैलाच्छैलं वनाद् वनम्

phalānyamṛtakalpāni lakṣmaṇaste pradāsyati |
caṅkramantau varān śailān śailācchailaṃ vanād vanam

ततः पुष्करिणीं वीरौ पम्पां नाम गमिष्यथः ।
अशर्करामविभ्रंशां समतीर्थामशैवलाम्

tataḥ puṣkariṇīṃ vīrau pampāṃ nāma gamiṣyathaḥ |
aśarkarāmavibhraṃśāṃ samatīrthāmaśaivalām

राम संजातवालूकां कमलोत्पलशोभिताम् ।
तत्र हंसाः प्लवाः क्रौञ्चाः कुरराश्चैव राघव

rāma saṃjātavālūkāṃ kamalotpalaśobhitām |
tatra haṃsāḥ plavāḥ krauñcāḥ kurarāścaiva rāghava

वल्गुस्वरा निकूजन्ति पम्पासलिलगोचराः ।
नोद्विजन्ते नरान् दृष्ट्वा वधस्याकोविदाः शुभाः

valgusvarā nikūjanti pampāsalilagocarāḥ |
nodvijante narān dṛṣṭvā vadhasyākovidāḥ śubhāḥ

घृतपिण्डोपमान् स्थूलांस्तान् द्विजान् भक्षयिष्यथः ।
रोहितान् वक्रतुण्डांश्च नलमीनांश्च राघव

ghṛtapiṇḍopamān sthūlāṃstān dvijān bhakṣayiṣyathaḥ |
rohitān vakratuṇḍāṃśca nalamīnāṃśca rāghava

पम्पायामिषुभिर्मत्स्यांस्तत्र राम वरान् हतान् ।
निस्त्वक्पक्षानयस्तप्तानकृशानैककण्टकान्

pampāyāmiṣubhirmatsyāṃstatra rāma varān hatān |
nistvakpakṣānayastaptānakṛśānaikakaṇṭakān

तव भक्त्या समायुक्तो लक्ष्मणः सम्प्रदास्यति ।
भृशं तान् खादतो मत्स्यान् पम्पायाः पुष्पसंचये

tava bhaktyā samāyukto lakṣmaṇaḥ sampradāsyati |
bhṛśaṃ tān khādato matsyān pampāyāḥ puṣpasaṃcaye

पद्मगन्धि शिवं वारि सुखशीतमनामयम् ।
उद्धृत्य स तदाक्लिष्टं रूप्यस्फटिकसंनिभम्

padmagandhi śivaṃ vāri sukhaśītamanāmayam |
uddhṛtya sa tadākliṣṭaṃ rūpyasphaṭikasaṃnibham

अथ पुष्करपर्णेन लक्ष्मणः पाययिष्यति ।
स्थूलान् गिरिगुहाशय्यान् वानरान् वनचारिणः

atha puṣkaraparṇena lakṣmaṇaḥ pāyayiṣyati |
sthūlān giriguhāśayyān vānarān vanacāriṇaḥ

सायाह्ने विचरन् राम दर्शयिष्यति लक्ष्मणः ।
अपां लोभादुपावृत्तान् वृषभानिव नर्दतः

sāyāhne vicaran rāma darśayiṣyati lakṣmaṇaḥ |
apāṃ lobhādupāvṛttān vṛṣabhāniva nardataḥ

स्थूलान् पीतांश्च पम्पायां द्रक्ष्यसि त्वं नरोत्तम ।
सायाह्ने विचरन् राम विटपी माल्यधारिणः

sthūlān pītāṃśca pampāyāṃ drakṣyasi tvaṃ narottama |
sāyāhne vicaran rāma viṭapī mālyadhāriṇaḥ

शिवोदकं च पम्पायां दृष्ट्वा शोकं विहास्यसि ।
सुमनोभिश्चितास्तत्र तिलका नक्तमालकाः

śivodakaṃ ca pampāyāṃ dṛṣṭvā śokaṃ vihāsyasi |
sumanobhiścitāstatra tilakā naktamālakāḥ

उत्पलानि च फुल्लानि पङ्कजानि च राघव ।
न तानि कश्चिन्माल्यानि तत्रारोपयिता नरः

utpalāni ca phullāni paṅkajāni ca rāghava |
na tāni kaścinmālyāni tatrāropayitā naraḥ

न च वै म्लानतां यान्ति न च शीर्यन्ति राघव ।
मतङ्गशिष्यास्तत्रासन्नृषयः सुसमाहिताः

na ca vai mlānatāṃ yānti na ca śīryanti rāghava |
mataṅgaśiṣyāstatrāsannṛṣayaḥ susamāhitāḥ

तेषां भाराभितप्तानां वन्यमाहरतां गुरोः ।
ये प्रपेतुर्महीं तूर्णं शरीरात् स्वेदबिन्दवः

teṣāṃ bhārābhitaptānāṃ vanyamāharatāṃ guroḥ |
ye prapeturmahīṃ tūrṇaṃ śarīrāt svedabindavaḥ

तानि माल्यानि जातानि मुनीनां तपसा तदा ।
स्वेदबिन्दुसमुत्थानि न विनश्यन्ति राघव

tāni mālyāni jātāni munīnāṃ tapasā tadā |
svedabindusamutthāni na vinaśyanti rāghava

तेषां गतानामद्यापि दृश्यते परिचारिणी ।
श्रमणी शबरी नाम काकुत्स्थ चिरजीविनी

teṣāṃ gatānāmadyāpi dṛśyate paricāriṇī |
śramaṇī śabarī nāma kākutstha cirajīvinī

त्वां तु धर्मे स्थिता नित्यं सर्वभूतनमस्कृतम् ।
दृष्ट्वा देवोपमं राम स्वर्गलोकं गमिष्यति

tvāṃ tu dharme sthitā nityaṃ sarvabhūtanamaskṛtam |
dṛṣṭvā devopamaṃ rāma svargalokaṃ gamiṣyati

ततस्तद्राम पम्पायास्तीरमाश्रित्य पश्चिमम् ।
आश्रमस्थानमतुलं गुह्यं काकुत्स्थ पश्यसि

tatastadrāma pampāyāstīramāśritya paścimam |
āśramasthānamatulaṃ guhyaṃ kākutstha paśyasi

न तत्राक्रमितुं नागाः शक्नुवन्ति तदाश्रमे ।
ऋषेस्तस्य मतङ्गस्य विधानात् तच्च काननम्

na tatrākramituṃ nāgāḥ śaknuvanti tadāśrame |
ṛṣestasya mataṅgasya vidhānāt tacca kānanam

मतङ्गवनमित्येव विश्रुतं रघुनन्दन ।
तस्मिन् नन्दनसंकाशे देवारण्योपमे वने

mataṅgavanamityeva viśrutaṃ raghunandana |
tasmin nandanasaṃkāśe devāraṇyopame vane

नानाविहगसंकीर्णे रंस्यसे राम निर्वृतः ।
ऋष्यमूकस्तु पम्पायाः पुरस्तात् पुष्पितद्रुमः

nānāvihagasaṃkīrṇe raṃsyase rāma nirvṛtaḥ |
ṛṣyamūkastu pampāyāḥ purastāt puṣpitadrumaḥ

सुदुःखारोहणश्चैव शिशुनागाभिरक्षितः ।
उदारो ब्रह्मणा चैव पूर्वकालेऽभिनिर्मितः

suduḥkhārohaṇaścaiva śiśunāgābhirakṣitaḥ |
udāro brahmaṇā caiva pūrvakāle'bhinirmitaḥ

शयानः पुरुषो राम तस्य शैलस्य मूर्धनि ।
यत् स्वप्नं लभते वित्तं तत् प्रबुद्धोऽधिगच्छति

śayānaḥ puruṣo rāma tasya śailasya mūrdhani |
yat svapnaṃ labhate vittaṃ tat prabuddho'dhigacchati

यस्त्वेनं विषमाचारः पापकर्माधिरोहति ।
तत्रैव प्रहरन्त्येनं सुप्तमादाय राक्षसाः

yastvenaṃ viṣamācāraḥ pāpakarmādhirohati |
tatraiva praharantyenaṃ suptamādāya rākṣasāḥ

तत्रापि शिशुनागानामाक्रन्दः श्रूयते महान् ।
क्रीडतां राम पम्पायां मतङ्गाश्रमवासिनाम्

tatrāpi śiśunāgānāmākrandaḥ śrūyate mahān |
krīḍatāṃ rāma pampāyāṃ mataṅgāśramavāsinām

सक्ता रुधिरधाराभिः संहत्य परमद्विपाः ।
प्रचरन्ति पृथक्कीर्णा मेघवर्णास्तरस्विनः

saktā rudhiradhārābhiḥ saṃhatya paramadvipāḥ |
pracaranti pṛthakkīrṇā meghavarṇāstarasvinaḥ

ते तत्र पीत्वा पानीयं विमलं चारु शोभनम् ।
अत्यन्तसुखसंस्पर्शं सर्वगन्धसमन्वितम्

te tatra pītvā pānīyaṃ vimalaṃ cāru śobhanam |
atyantasukhasaṃsparśaṃ sarvagandhasamanvitam

निर्वृत्ताः संविगाहन्ते वनानि वनगोचराः ।
ऋक्षांश्च द्वीपिनश्चैव नीलकोमलकप्रभान्

nirvṛttāḥ saṃvigāhante vanāni vanagocarāḥ |
ṛkṣāṃśca dvīpinaścaiva nīlakomalakaprabhān

रुरूनपेतानजयान् दृष्ट्वा शोकं प्रहास्यसि ।
राम तस्य तु शैलस्य महती शोभते गुहा

rurūnapetānajayān dṛṣṭvā śokaṃ prahāsyasi |
rāma tasya tu śailasya mahatī śobhate guhā

शिलापिधाना काकुत्स्थ दुःखं चास्याः प्रवेशनम् ।
तस्या गुहायाः प्राग्द्वारे महान् शीतोदको ह्रदः ॥

śilāpidhānā kākutstha duḥkhaṃ cāsyāḥ praveśanam |
tasyā guhāyāḥ prāgdvāre mahān śītodako hradaḥ ||

बहुमूलफलो रम्यो नानानगसमाकुलः ।
तस्यां वसति धर्मात्मा सुग्रीवः सह वानरैः

bahumūlaphalo ramyo nānānagasamākulaḥ |
tasyāṃ vasati dharmātmā sugrīvaḥ saha vānaraiḥ

कदाचिच्छिखरे तस्य पर्वतस्यापि तिष्ठति ।
कबन्धस्त्वनुशास्यैवं तावुभौ रामलक्ष्मणौ

kadācicchikhare tasya parvatasyāpi tiṣṭhati |
kabandhastvanuśāsyaivaṃ tāvubhau rāmalakṣmaṇau

स्रग्वी भास्करवर्णाभः खे व्यरोचत वीर्यवान् ।
तं तु खस्थं महाभागं तावुभौ रामलक्ष्मणौ

sragvī bhāskaravarṇābhaḥ khe vyarocata vīryavān |
taṃ tu khasthaṃ mahābhāgaṃ tāvubhau rāmalakṣmaṇau

प्रस्थितौ त्वं व्रजस्वेति वाक्यमूचतुरन्तिके ।
गम्यतां कार्यसिद्ध्यर्थमिति तावब्रवीत् स च

prasthitau tvaṃ vrajasveti vākyamūcaturantike |
gamyatāṃ kāryasiddhyarthamiti tāvabravīt sa ca

सुप्रीतौ तावनुज्ञाप्य कबन्धः प्रस्थितस्तदा

suprītau tāvanujñāpya kabandhaḥ prasthitastadā

स तत् कबन्धः प्रतिपद्य रूपं
वृतः श्रिया भास्वरसर्वदेहः ।
निदर्शयन् राममवेक्ष्य खस्थः
सख्यं कुरुष्वेति तदाभ्युवाच

sa tat kabandhaḥ pratipadya rūpaṃ
vṛtaḥ śriyā bhāsvarasarvadehaḥ |
nidarśayan rāmamavekṣya khasthaḥ
sakhyaṃ kuruṣveti tadābhyuvāca