सर्ग 17: शूर्पणखा का आश्रम में आगमन

कृताभिषेको रामस्तु सीता सौमित्रिरेव च ।
तस्माद् गोदावरीतीरात् ततो जग्मुः स्वमाश्रमम्

kṛtābhiṣeko rāmastu sītā saumitrireva ca |
tasmād godāvarītīrāt tato jagmuḥ svamāśramam

आश्रमं तमुपागम्य राघवः सहलक्ष्मणः ।
कृत्वा पौर्वाह्णिकं कर्म पर्णशालामुपागमत्

āśramaṃ tamupāgamya rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
kṛtvā paurvāhṇikaṃ karma parṇaśālāmupāgamat

उवास सुखितस्तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः ।
स रामः पर्णशालायामासीनः सह सीतया

uvāsa sukhitastatra pūjyamāno maharṣibhiḥ |
sa rāmaḥ parṇaśālāyāmāsīnaḥ saha sītayā

विरराज महाबाहुश्चित्रया चन्द्रमा इव ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा चकार विविधाः कथाः

virarāja mahābāhuścitrayā candramā iva |
lakṣmaṇena saha bhrātrā cakāra vividhāḥ kathāḥ

तदासीनस्य रामस्य कथासंसक्तचेतसः ।
तं देशं राक्षसी काचिदाजगाम यदृच्छया

tadāsīnasya rāmasya kathāsaṃsaktacetasaḥ |
taṃ deśaṃ rākṣasī kācidājagāma yadṛcchayā

सा तु शूर्पणखा नाम दशग्रीवस्य रक्षसः ।
भगिनी राममासाद्य ददर्श त्रिदशोपमम्

sā tu śūrpaṇakhā nāma daśagrīvasya rakṣasaḥ |
bhaginī rāmamāsādya dadarśa tridaśopamam

दीप्तास्यं च महाबाहुं पद्मपत्रायतेक्षणम् ।
गजविक्रान्तगमनं जटामण्डलधारिणम्

dīptāsyaṃ ca mahābāhuṃ padmapatrāyatekṣaṇam |
gajavikrāntagamanaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam

सुकुमारं महासत्त्वं पार्थिवव्यञ्जनान्वितम् ।
राममिन्दीवरश्यामं कंदर्पसदृशप्रभम्

sukumāraṃ mahāsattvaṃ pārthivavyañjanānvitam |
rāmamindīvaraśyāmaṃ kaṃdarpasadṛśaprabham

बभूवेन्द्रोपमं दृष्ट्वा राक्षसी काममोहिता ।
सुमुखं दुर्मुखी रामं वृत्तमध्यं महोदरी

babhūvendropamaṃ dṛṣṭvā rākṣasī kāmamohitā |
sumukhaṃ durmukhī rāmaṃ vṛttamadhyaṃ mahodarī

विशालाक्षं विरूपाक्षी सुकेशं ताम्रमूर्धजा ।
प्रियरूपं विरूपा सा सुस्वरं भैरवस्वना

viśālākṣaṃ virūpākṣī sukeśaṃ tāmramūrdhajā |
priyarūpaṃ virūpā sā susvaraṃ bhairavasvanā

तरुणं दारुणा वृद्धा दक्षिणं वामभाषिणी ।
न्यायवृत्तं सुदुर्वृत्ता प्रियमप्रियदर्शना

taruṇaṃ dāruṇā vṛddhā dakṣiṇaṃ vāmabhāṣiṇī |
nyāyavṛttaṃ sudurvṛttā priyamapriyadarśanā

शरीरजसमाविष्टा राक्षसी राममब्रवीत् ।
जटी तापसवेषेण सभार्यः शरचापधृक्

śarīrajasamāviṣṭā rākṣasī rāmamabravīt |
jaṭī tāpasaveṣeṇa sabhāryaḥ śaracāpadhṛk

आगतस्त्वमिमं देशं कथं राक्षससेवितम् ।
किमागमनकृत्यं ते तत्त्वमाख्यातुमर्हसि

āgatastvamimaṃ deśaṃ kathaṃ rākṣasasevitam |
kimāgamanakṛtyaṃ te tattvamākhyātumarhasi

एवमुक्तस्तु राक्षस्या शूर्पणख्या परंतपः ।
ऋजुबुद्धितया सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे

evamuktastu rākṣasyā śūrpaṇakhyā paraṃtapaḥ |
ṛjubuddhitayā sarvamākhyātumupacakrame

आसीद् दशरथो नाम राजा त्रिदशविक्रमः ।
तस्याहमग्रजः पुत्रो रामो नाम जनैः श्रुतः

āsīd daśaratho nāma rājā tridaśavikramaḥ |
tasyāhamagrajaḥ putro rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ

भ्रातायं लक्ष्मणो नाम यवीयान् मामनुव्रतः ।
इयं भार्या च वैदेही मम सीतेति विश्रुता

bhrātāyaṃ lakṣmaṇo nāma yavīyān māmanuvrataḥ |
iyaṃ bhāryā ca vaidehī mama sīteti viśrutā

नियोगात् तु नरेन्द्रस्य पितुर्मातुश्च यन्त्रितः ।
धर्मार्थं धर्मकांक्षी च वनं वस्तुमिहागतः

niyogāt tu narendrasya piturmātuśca yantritaḥ |
dharmārthaṃ dharmakāṃkṣī ca vanaṃ vastumihāgataḥ

त्वां तु वेदितुमिच्छामि कस्य त्वं कासि कस्य वा ।
त्वं हि तावन्मनोज्ञाङ्गी राक्षसी प्रतिभासि मे

tvāṃ tu veditumicchāmi kasya tvaṃ kāsi kasya vā |
tvaṃ hi tāvanmanojñāṅgī rākṣasī pratibhāsi me

इह वा किंनिमित्तं त्वमागता ब्रूहि तत्त्वतः ।
साब्रवीद् वचनं श्रुत्वा राक्षसी मदनार्दिता

iha vā kiṃnimittaṃ tvamāgatā brūhi tattvataḥ |
sābravīd vacanaṃ śrutvā rākṣasī madanārditā

श्रूयतां राम तत्त्वार्थं वक्ष्यामि वचनं मम ।
अहं शूर्पणखा नाम राक्षसी कामरूपिणी

śrūyatāṃ rāma tattvārthaṃ vakṣyāmi vacanaṃ mama |
ahaṃ śūrpaṇakhā nāma rākṣasī kāmarūpiṇī

अरण्यं विचरामीदमेका सर्वभयंकरा ।
रावणो नाम मे भ्राता यदि ते श्रोत्रमागतः

araṇyaṃ vicarāmīdamekā sarvabhayaṃkarā |
rāvaṇo nāma me bhrātā yadi te śrotramāgataḥ

वीरो विश्रवसः पुत्रो यदि ते श्रोत्रमागतः ।
प्रवृद्धनिद्रश्च सदा कुम्भकर्णो महाबलः

vīro viśravasaḥ putro yadi te śrotramāgataḥ |
pravṛddhanidraśca sadā kumbhakarṇo mahābalaḥ

विभीषणस्तु धर्मात्मा न तु राक्षसचेष्टितः ।
प्रख्यातवीर्यौ च रणे भ्रातरौ खरदूषणौ

vibhīṣaṇastu dharmātmā na tu rākṣasaceṣṭitaḥ |
prakhyātavīryau ca raṇe bhrātarau kharadūṣaṇau

तानहं समतिक्रान्तां राम त्वापूर्वदर्शनात् ।
समुपेतास्मि भावेन भर्तारं पुरुषोत्तमम्

tānahaṃ samatikrāntāṃ rāma tvāpūrvadarśanāt |
samupetāsmi bhāvena bhartāraṃ puruṣottamam

अहं प्रभावसम्पन्ना स्वच्छन्दबलगामिनी ।
चिराय भव भर्ता मे सीतया किं करिष्यसि

ahaṃ prabhāvasampannā svacchandabalagāminī |
cirāya bhava bhartā me sītayā kiṃ kariṣyasi

विकृता च विरूपा च न सेयं सदृशी तव ।
अहमेवानुरूपा ते भार्यारूपेण पश्य माम्

vikṛtā ca virūpā ca na seyaṃ sadṛśī tava |
ahamevānurūpā te bhāryārūpeṇa paśya mām

इमां विरूपामसतीं करालां निर्णतोदरीम् ।
अनेन सह ते भ्रात्रा भक्षयिष्यामि मानुषीम्

imāṃ virūpāmasatīṃ karālāṃ nirṇatodarīm |
anena saha te bhrātrā bhakṣayiṣyāmi mānuṣīm

ततः पर्वतशृङ्गाणि वनानि विविधानि च ।
पश्यन् सह मया कामी दण्डकान् विचरिष्यसि

tataḥ parvataśṛṅgāṇi vanāni vividhāni ca |
paśyan saha mayā kāmī daṇḍakān vicariṣyasi

इत्येवमुक्तः काकुत्स्थः प्रहस्य मदिरेक्षणाम् ।
इदं वचनमारेभे वक्तुं वाक्यविशारदः

ityevamuktaḥ kākutsthaḥ prahasya madirekṣaṇām |
idaṃ vacanamārebhe vaktuṃ vākyaviśāradaḥ