सर्ग 16: पञ्चवटी में हेमन्त और भरत का स्मरण

वसतः तस्य तु सुखम् राघवस्य महात्मनः ।
शरद् व्यपाये हेमंतऋतुर् इष्टः प्रवर्तत

vasataḥ tasya tu sukham rāghavasya mahātmanaḥ |
śarad vyapāye hemaṃtaṛtur iṣṭaḥ pravartata

स कदाचित् प्रभातायाम् शर्वर्याम् रघुनंदनः ।
प्रययाव अभिषेकार्थम् रम्यम् गोदावरीम् नदीम्

sa kadācit prabhātāyām śarvaryām raghunaṃdanaḥ |
prayayāva abhiṣekārtham ramyam godāvarīm nadīm

प्रह्वः कलश हसतः तम् सीतया सह वीर्यवान् ।
पृष्ठतो अनुव्रजन् भ्राता सौमित्रिर् इदम् अब्रवीत्

prahvaḥ kalaśa hasataḥ tam sītayā saha vīryavān |
pṛṣṭhato anuvrajan bhrātā saumitrir idam abravīt

अयम् स कालः संप्राप्तः प्रियो यः ते प्रियंवद ।
अलंकृत इव आभाति येन संवत्सरः शुभः

ayam sa kālaḥ saṃprāptaḥ priyo yaḥ te priyaṃvada |
alaṃkṛta iva ābhāti yena saṃvatsaraḥ śubhaḥ

नीहार परुषो लोकः पृथिवी सस्य मालिनी ।
जलानि अनुपभोग्यानि सुभगो हव्य वाहनः

nīhāra paruṣo lokaḥ pṛthivī sasya mālinī |
jalāni anupabhogyāni subhago havya vāhanaḥ

नव आग्रयण पूजाभिर् अभ्यर्च्य पितृ देवताः ।
कृत आग्रयणकाः काले सन्तो विगत कल्मषाः

nava āgrayaṇa pūjābhir abhyarcya pitṛ devatāḥ |
kṛta āgrayaṇakāḥ kāle santo vigata kalmaṣāḥ

प्राज्यकामा जनपदाः संपन्नतर गो रसाः ।
विचरन्ति महीपाला यात्र अर्थम् विजिगीषवः

prājyakāmā janapadāḥ saṃpannatara go rasāḥ |
vicaranti mahīpālā yātra artham vijigīṣavaḥ

सेवमाने दृढम् सूर्ये दिशम् अन्तक सेविताम् ।
विहीन तिलका इव स्त्री न उत्तरा दिक् प्रकाशते

sevamāne dṛḍham sūrye diśam antaka sevitām |
vihīna tilakā iva strī na uttarā dik prakāśate

प्रकृत्या हिम कोश आढ्यो दूर सूर्याः च सांप्रतम् ।
यथार्थ नामा सुव्यक्तम् हिमवान् हिमवान् गिरिः

prakṛtyā hima kośa āḍhyo dūra sūryāḥ ca sāṃpratam |
yathārtha nāmā suvyaktam himavān himavān giriḥ

अत्यन्त सुख संचारा मध्याह्ने स्पर्शतः सुखाः ।
दिवसाः सुभग आदित्याः छाया सलिल दुर्भगाः

atyanta sukha saṃcārā madhyāhne sparśataḥ sukhāḥ |
divasāḥ subhaga ādityāḥ chāyā salila durbhagāḥ

मृदु सूर्याः सनीहाराः पटु शीताः समारुताः ।
शून्य अरण्या हिम ध्वस्ता दिवसा भान्ति सांप्रतम्

mṛdu sūryāḥ sanīhārāḥ paṭu śītāḥ samārutāḥ |
śūnya araṇyā hima dhvastā divasā bhānti sāṃpratam

निवृत्त आकाश शयनाः पुष्यनीता हिम अरुणाः ।
शीता वृद्धतर आयामः त्रि यामा यान्ति सांप्रतम्

nivṛtta ākāśa śayanāḥ puṣyanītā hima aruṇāḥ |
śītā vṛddhatara āyāmaḥ tri yāmā yānti sāṃpratam

रवि संक्रान्त सौभाग्यः तुषार अरुण मण्डलः ।
निःश्वास अन्ध इव आदर्शाः चंद्रमा न प्रकाशते

ravi saṃkrānta saubhāgyaḥ tuṣāra aruṇa maṇḍalaḥ |
niḥśvāsa andha iva ādarśāḥ caṃdramā na prakāśate

ज्योत्स्ना तुषार मलिना पौर्णमास्याम् न राजते ।
सीता इव च आतप श्यामा लक्ष्यते न तु शोभते

jyotsnā tuṣāra malinā paurṇamāsyām na rājate |
sītā iva ca ātapa śyāmā lakṣyate na tu śobhate

प्रकृत्या शीतल स्पर्शो हिम विद्धाः च सांप्रतम् ।
प्रवाति पश्चिमो वायुः काले द्वि गुण शीतलः

prakṛtyā śītala sparśo hima viddhāḥ ca sāṃpratam |
pravāti paścimo vāyuḥ kāle dvi guṇa śītalaḥ

बाष्प च्छन्नानि अरण्यानि यव गोधूमवंति च ।
शोभन्ते अभ्युदिते सूर्ये नदद्भिः क्रौन्च सारसैः

bāṣpa cchannāni araṇyāni yava godhūmavaṃti ca |
śobhante abhyudite sūrye nadadbhiḥ kraunca sārasaiḥ

खर्जूर पुष्प आकृतिभिः शिरोभिः पूर्ण तण्डुलैः ।
शोभन्ते किंचिद् आलंबाः शालयः कनक प्रभाः

kharjūra puṣpa ākṛtibhiḥ śirobhiḥ pūrṇa taṇḍulaiḥ |
śobhante kiṃcid ālaṃbāḥ śālayaḥ kanaka prabhāḥ

मयूखैः उपसर्पद्भिः हिम नीहार संवृतैः ।
दूरम् अभ्युदितः सूर्यः शशांक इव लक्ष्यते

mayūkhaiḥ upasarpadbhiḥ hima nīhāra saṃvṛtaiḥ |
dūram abhyuditaḥ sūryaḥ śaśāṃka iva lakṣyate

अग्राह्य वीर्यः पूर्वाह्णे मध्याह्ने स्पर्शतः सुखः ।
संरक्तः किंचिद् आपाण्डुः आतपः शोभते क्षितौ

agrāhya vīryaḥ pūrvāhṇe madhyāhne sparśataḥ sukhaḥ |
saṃraktaḥ kiṃcid āpāṇḍuḥ ātapaḥ śobhate kṣitau

अवश्याय निपातेन किंचित् प्रक्लिन्न शाद्वला ।
वनानाम् शोभते भूमिर् निविष्ट तरुण आतपा

avaśyāya nipātena kiṃcit praklinna śādvalā |
vanānām śobhate bhūmir niviṣṭa taruṇa ātapā

स्पृशन् तु सुविपुलम् शीतम् उदकम् द्विरदः सुखम् ।
अत्यन्त तृषितो वन्यः प्रतिसंहरते करम्

spṛśan tu suvipulam śītam udakam dviradaḥ sukham |
atyanta tṛṣito vanyaḥ pratisaṃharate karam

एते हि समुपासीना विहगा जलचारिणः ।
न अवगाहन्ति सलिलम् अप्रगल्भा इव आवहम्

ete hi samupāsīnā vihagā jalacāriṇaḥ |
na avagāhanti salilam apragalbhā iva āvaham

अवश्याय तमो नद्धा नीहार तमसा आवृताः ।
प्रसुप्ता इव लक्ष्यन्ते विपुष्पा वन राजयः

avaśyāya tamo naddhā nīhāra tamasā āvṛtāḥ |
prasuptā iva lakṣyante vipuṣpā vana rājayaḥ

बाष्प संचन्न सलिला रुत विज्ञेय सारसाः ।
हिमार्द्र वालुकैः तीरैः सरितो भान्ति सांप्रतम्

bāṣpa saṃcanna salilā ruta vijñeya sārasāḥ |
himārdra vālukaiḥ tīraiḥ sarito bhānti sāṃpratam

तुषार पतनात् चैव मृदुत्वात् भास्करस्य च ।
शैत्यात् अग अग्रस्थम् अपि प्रायेण रसवत् जलम्

tuṣāra patanāt caiva mṛdutvāt bhāskarasya ca |
śaityāt aga agrastham api prāyeṇa rasavat jalam

जरा जर्जरितैः पत्रैः शीर्ण केसर कर्णिकैः ।
नाल शेषा हिम ध्वस्ता न भान्ति कमलाकराः

jarā jarjaritaiḥ patraiḥ śīrṇa kesara karṇikaiḥ |
nāla śeṣā hima dhvastā na bhānti kamalākarāḥ

अस्मिन् तु पुरुषव्याघ्र काले दुःख समन्वितः ।
तपश्चरति धर्मात्मा त्वत् भक्त्या भरतः पुरे

asmin tu puruṣavyāghra kāle duḥkha samanvitaḥ |
tapaścarati dharmātmā tvat bhaktyā bharataḥ pure

त्यक्त्वा राज्यम् च मानम् च भोगांश्च विविधान् बहून् ।
तपस्वी नियताहारः शेते शीते महीतले

tyaktvā rājyam ca mānam ca bhogāṃśca vividhān bahūn |
tapasvī niyatāhāraḥ śete śīte mahītale

सोऽपि वेलाम् इमाम् नूनम् अभिषेक अर्थम् उद्यतः ।
वृतः प्रकृतिभिर् नित्यम् प्रयाति सरयूम् नदीम्

so'pi velām imām nūnam abhiṣeka artham udyataḥ |
vṛtaḥ prakṛtibhir nityam prayāti sarayūm nadīm

अत्यन्त सुख संवृद्धः सुकुमारो हिमार्दितः ।
कथम् तु अपर रात्रेषु सरयूम् अवगाहते

atyanta sukha saṃvṛddhaḥ sukumāro himārditaḥ |
katham tu apara rātreṣu sarayūm avagāhate

पद्मपत्रेक्षणः श्यामः श्रीमान् निरुदरो महान् ।
धर्मज्ञः सत्यवादी च ह्री निषेधो जितेन्द्रियः

padmapatrekṣaṇaḥ śyāmaḥ śrīmān nirudaro mahān |
dharmajñaḥ satyavādī ca hrī niṣedho jitendriyaḥ

प्रियाभिभाषी मधुरो दीर्घबाहुः अरिन्दमः ।
संत्यज्य विविधान् भोगान् आर्यम् सर्वात्मना आश्रितः

priyābhibhāṣī madhuro dīrghabāhuḥ arindamaḥ |
saṃtyajya vividhān bhogān āryam sarvātmanā āśritaḥ

जितः स्वर्गः तव भ्रात्रा भरतेन महात्मना ।
वनस्थम् अपि तापस्ये यः त्वाम् अनुविधीयते

jitaḥ svargaḥ tava bhrātrā bharatena mahātmanā |
vanastham api tāpasye yaḥ tvām anuvidhīyate

न पित्र्यम् अनुवर्तन्ते मातृकम् द्विपदा इति ।
ख्यातो लोक प्रवादो अयम् भरतेन अन्यथा कृतः

na pitryam anuvartante mātṛkam dvipadā iti |
khyāto loka pravādo ayam bharatena anyathā kṛtaḥ

भर्ता दशरथो यस्याः साधुः च भरतः सुतः ।
कथम् नु सा अम्बा कैकेयी तादृशी क्रूरदर्शिनी

bhartā daśaratho yasyāḥ sādhuḥ ca bharataḥ sutaḥ |
katham nu sā ambā kaikeyī tādṛśī krūradarśinī

इति एवम् लक्ष्मणे वाक्यम् स्नेहात् वदति धर्मिके ।
परिवादम् जनन्यः तम् असहन् राघवो अब्रवीत्

iti evam lakṣmaṇe vākyam snehāt vadati dharmike |
parivādam jananyaḥ tam asahan rāghavo abravīt

न ते अम्बा मध्यमा तात गर्हितव्या कथंचन ।
ताम् एव इक्ष्वाकु नाथस्य भरतस्य कथाम् कुरु

na te ambā madhyamā tāta garhitavyā kathaṃcana |
tām eva ikṣvāku nāthasya bharatasya kathām kuru

निश्चिता एव हि मे बुद्धिः वन वासे दृढ व्रता ।
भरत स्नेह संतप्ता बालिशी क्रियते पुनः

niścitā eva hi me buddhiḥ vana vāse dṛḍha vratā |
bharata sneha saṃtaptā bāliśī kriyate punaḥ

संस्मरामि अस्य वाक्यानि प्रियाणि मधुराणि च ।
हृद्यानि अमृत कल्पानि मनः प्रह्लादानि च

saṃsmarāmi asya vākyāni priyāṇi madhurāṇi ca |
hṛdyāni amṛta kalpāni manaḥ prahlādāni ca

कदा हि अहम् समेष्यामि भरतेन महात्मना ।
शत्रुघ्नेन च वीरेण त्वया च रघुनंदन

kadā hi aham sameṣyāmi bharatena mahātmanā |
śatrughnena ca vīreṇa tvayā ca raghunaṃdana

इति एवम् विलपन् तत्र प्राप्य गोदावरीम् नदीम् ।
चक्रे अभिषेकम् काकुत्स्थः सानुजः सह सीतया

iti evam vilapan tatra prāpya godāvarīm nadīm |
cakre abhiṣekam kākutsthaḥ sānujaḥ saha sītayā

तर्पयित्वा अथ सलिलैः तैः पितॄन् दैवतानि च ।
स्तुवन्ति स्म उदितम् सूर्यम् देवताः च तथा अनघाः

tarpayitvā atha salilaiḥ taiḥ pitṝn daivatāni ca |
stuvanti sma uditam sūryam devatāḥ ca tathā anaghāḥ

कृताभिषेकः स रराज रामः
सीता द्वितीयः सह लक्ष्मणेन ।
कृत अभिषेको तु अग राज पुत्र्या
रुद्रः स नन्दिः भगवान् इव ईशः

kṛtābhiṣekaḥ sa rarāja rāmaḥ
sītā dvitīyaḥ saha lakṣmaṇena |
kṛta abhiṣeko tu aga rāja putryā
rudraḥ sa nandiḥ bhagavān iva īśaḥ