सर्ग 18: लक्ष्मण द्वारा शूर्पणखा का विरूपण

तां तु शूर्पणखां रामः कामपाशावपाशिताम् ।
स्वेच्छया श्लक्ष्णया वाचा स्मितपूर्वमथाब्रवीत्

tāṃ tu śūrpaṇakhāṃ rāmaḥ kāmapāśāvapāśitām |
svecchayā ślakṣṇayā vācā smitapūrvamathābravīt

कृतदारोऽस्मि भवति भार्येयं दयिता मम ।
त्वद्विधानां तु नारीणां सुदुःखा ससपत्नता

kṛtadāro'smi bhavati bhāryeyaṃ dayitā mama |
tvadvidhānāṃ tu nārīṇāṃ suduḥkhā sasapatnatā

अनुजस्त्वेष मे भ्राता शीलवान् प्रियदर्शनः ।
श्रीमानकृतदारश्च लक्ष्मणो नाम वीर्यवान्

anujastveṣa me bhrātā śīlavān priyadarśanaḥ |
śrīmānakṛtadāraśca lakṣmaṇo nāma vīryavān

अपूर्वी भार्यया चार्थी तरुणः प्रियदर्शनः ।
अनुरूपश्च ते भर्ता रूपस्यास्य भविष्यति

apūrvī bhāryayā cārthī taruṇaḥ priyadarśanaḥ |
anurūpaśca te bhartā rūpasyāsya bhaviṣyati

एनं भज विशालाक्षि भर्तारं भ्रातरं मम ।
असपत्ना वरारोहे मेरुमर्कप्रभा यथा

enaṃ bhaja viśālākṣi bhartāraṃ bhrātaraṃ mama |
asapatnā varārohe merumarkaprabhā yathā

इति रामेण सा प्रोक्ता राक्षसी काममोहिता ।
विसृज्य रामं सहसा ततो लक्ष्मणमब्रवीत्

iti rāmeṇa sā proktā rākṣasī kāmamohitā |
visṛjya rāmaṃ sahasā tato lakṣmaṇamabravīt

अस्य रूपस्य ते युक्ता भार्याहं वरवर्णिनी ।
मया सह सुखं सर्वान् दण्डकान् विचरिष्यसि

asya rūpasya te yuktā bhāryāhaṃ varavarṇinī |
mayā saha sukhaṃ sarvān daṇḍakān vicariṣyasi

एवमुक्तस्तु सौमित्री राक्षस्या वाक्यकोविदः ।
ततः शूर्पनखीं स्मित्वा लक्ष्मणो युक्तमब्रवीत्

evamuktastu saumitrī rākṣasyā vākyakovidaḥ |
tataḥ śūrpanakhīṃ smitvā lakṣmaṇo yuktamabravīt

कथं दासस्य मे दासी भार्या भवितुमिच्छसि ।
सोऽहमार्येण परवान् भ्रात्रा कमलवर्णिनि

kathaṃ dāsasya me dāsī bhāryā bhavitumicchasi |
so'hamāryeṇa paravān bhrātrā kamalavarṇini

समृद्धार्थस्य सिद्धार्था मुदितामलवर्णिनी ।
आर्यस्य त्वं विशालाक्षि भार्या भव यवीयसी

samṛddhārthasya siddhārthā muditāmalavarṇinī |
āryasya tvaṃ viśālākṣi bhāryā bhava yavīyasī

एतां विरूपामसतीं करालां निर्णतोदरीम् ।
भार्यां वृद्धां परित्यज्य त्वामेवैष भजिष्यति

etāṃ virūpāmasatīṃ karālāṃ nirṇatodarīm |
bhāryāṃ vṛddhāṃ parityajya tvāmevaiṣa bhajiṣyati

को हि रूपमिदं श्रेष्ठं संत्यज्य वरवर्णिनि ।
मानुषीषु वरारोहे कुर्याद् भावं विचक्षणः

ko hi rūpamidaṃ śreṣṭhaṃ saṃtyajya varavarṇini |
mānuṣīṣu varārohe kuryād bhāvaṃ vicakṣaṇaḥ

इति सा लक्ष्मणेनोक्ता कराला निर्णतोदरी ।
मन्यते तद्वचः सत्यं परिहासाविचक्षणा

iti sā lakṣmaṇenoktā karālā nirṇatodarī |
manyate tadvacaḥ satyaṃ parihāsāvicakṣaṇā

सा रामं पर्णशालायामुपविष्टं परंतपम् ।
सीतया सह दुर्धर्षमब्रवीत् काममोहिता

sā rāmaṃ parṇaśālāyāmupaviṣṭaṃ paraṃtapam |
sītayā saha durdharṣamabravīt kāmamohitā

इमां विरूपामसतीं करालां निर्णतोदरीम् ।
वृद्धां भार्यामवष्टभ्य न मां त्वं बहु मन्यसे

imāṃ virūpāmasatīṃ karālāṃ nirṇatodarīm |
vṛddhāṃ bhāryāmavaṣṭabhya na māṃ tvaṃ bahu manyase

अद्येमां भक्षयिष्यामि पश्यतस्तव मानुषीम् ।
त्वया सह चरिष्यामि निःसपत्ना यथासुखम्

adyemāṃ bhakṣayiṣyāmi paśyatastava mānuṣīm |
tvayā saha cariṣyāmi niḥsapatnā yathāsukham

इत्युक्त्वा मृगशावाक्षीमलातसदृशेक्षणा ।
अभ्यगच्छत् सुसंक्रुद्धा महोल्का रोहिणीमिव

ityuktvā mṛgaśāvākṣīmalātasadṛśekṣaṇā |
abhyagacchat susaṃkruddhā maholkā rohiṇīmiva

तां मृत्युपाशप्रतिमामापतन्तीं महाबलः ।
विगृह्य रामः कुपितस्ततो लक्ष्मणमब्रवीत्

tāṃ mṛtyupāśapratimāmāpatantīṃ mahābalaḥ |
vigṛhya rāmaḥ kupitastato lakṣmaṇamabravīt

क्रूरैरनार्यैः सौमित्रे परिहासः कथंचन ।
न कार्यः पश्य वैदेहीं कथंचित् सौम्य जीवतीम्

krūrairanāryaiḥ saumitre parihāsaḥ kathaṃcana |
na kāryaḥ paśya vaidehīṃ kathaṃcit saumya jīvatīm

इमां विरूपामसतीमतिमत्तां महोदरीम् ।
राक्षसीं पुरुषव्याघ्र विरूपयितुमर्हसि

imāṃ virūpāmasatīmatimattāṃ mahodarīm |
rākṣasīṃ puruṣavyāghra virūpayitumarhasi

इत्युक्तो लक्ष्मणस्तस्याः क्रुद्धो रामस्य पश्यतः ।
उद्धृत्य खड्गं चिच्छेद कर्णनासे महाबलः

ityukto lakṣmaṇastasyāḥ kruddho rāmasya paśyataḥ |
uddhṛtya khaḍgaṃ ciccheda karṇanāse mahābalaḥ

निकृत्तकर्णनासा तु विस्वरं सा विनद्य च ।
यथागतं प्रदुद्राव घोरा शूर्पणखा वनम्

nikṛttakarṇanāsā tu visvaraṃ sā vinadya ca |
yathāgataṃ pradudrāva ghorā śūrpaṇakhā vanam

सा विरूपा महाघोरा राक्षसी शोणितोक्षिता ।
ननाद विविधान् नादान् यथा प्रावृषि तोयदः

sā virūpā mahāghorā rākṣasī śoṇitokṣitā |
nanāda vividhān nādān yathā prāvṛṣi toyadaḥ

सा विक्षरन्ती रुधिरं बहुधा घोरदर्शना ।
प्रगृह्य बाहू गर्जन्ती प्रविवेश महावनम्

sā vikṣarantī rudhiraṃ bahudhā ghoradarśanā |
pragṛhya bāhū garjantī praviveśa mahāvanam

ततस्तु सा राक्षससङ्घसंवृतं
खरं जनस्थानगतं विरूपिता ।
उपेत्य तं भ्रातरमुग्रतेजसं
पपात भूमौ गगनाद् यथाशनिः

tatastu sā rākṣasasaṅghasaṃvṛtaṃ
kharaṃ janasthānagataṃ virūpitā |
upetya taṃ bhrātaramugratejasaṃ
papāta bhūmau gaganād yathāśaniḥ

ततः सभार्यं भयमोहमूर्च्छिता
सलक्ष्मणं राघवमागतं वनम् ।
विरूपणं चात्मनि शोणितोक्षिता
शशंस सर्वं भगिनी खरस्य सा

tataḥ sabhāryaṃ bhayamohamūrcchitā
salakṣmaṇaṃ rāghavamāgataṃ vanam |
virūpaṇaṃ cātmani śoṇitokṣitā
śaśaṃsa sarvaṃ bhaginī kharasya sā