अध्याय 71: देवों का प्रस्थान, उत्तर का स्वागत

युद्धं तु मानुषं द्रष्टुमागतास्त्रिदशाः पुरा ।
किमकुर्वन्त ते पश्चात्कथयस्व ममानघ

yuddhaṃ tu mānuṣaṃ draṣṭumāgatāstridaśāḥ purā |
kimakurvanta te paścātkathayasva mamānagha

वासवप्रमुखाः सर्वे देवाः सर्षिपुरोगमाः ।
यक्षगन्धर्वसङ्घाश्च गणा अप्सरसां तथा

vāsavapramukhāḥ sarve devāḥ sarṣipurogamāḥ |
yakṣagandharvasaṅghāśca gaṇā apsarasāṃ tathā

युद्धं तु मानुषं दृष्ट्वा कुरूणां फल्गुनस्य च ।
एकस्य च बहूनां च रौद्रमत्युग्रदर्शनम्

yuddhaṃ tu mānuṣaṃ dṛṣṭvā kurūṇāṃ phalgunasya ca |
ekasya ca bahūnāṃ ca raudramatyugradarśanam

अस्त्राणामथ दिव्यानां प्रयोगानथ संग्रहान् ।
लघु सुष्ठु च चित्रं च कृतीनां च प्रयत्नतः

astrāṇāmatha divyānāṃ prayogānatha saṃgrahān |
laghu suṣṭhu ca citraṃ ca kṛtīnāṃ ca prayatnataḥ

भीष्मं शारद्वतं द्रोणं कर्णं गाण्डीवधन्वना ।
जितानन्यान्भूमिपालान्दृष्ट्वा जग्मुर्दिवौकसः

bhīṣmaṃ śāradvataṃ droṇaṃ karṇaṃ gāṇḍīvadhanvanā |
jitānanyānbhūmipālāndṛṣṭvā jagmurdivaukasaḥ

सर्वे ते परितुष्टाश्च प्रशस्य च मुहुर्मुहुः ।
असङ्गतिना तेन विमानेनाशुगामिना ।
प्रतिजग्मुरसङ्गास्ते त्रिदिवं च दिवौकसः

sarve te parituṣṭāśca praśasya ca muhurmuhuḥ |
asaṅgatinā tena vimānenāśugāminā |
pratijagmurasaṅgāste tridivaṃ ca divaukasaḥ

[*कुरवो निर्जिताः सर्वे भीष्मद्रोणकृपादयः ।
अजय्यास्त्रिदशैः सर्वैः सेन्द्रैः सर्वैः सुरासुरैः ।
पार्थेनैकेन संग्रामे विस्मयो नो महानहो

[*kuravo nirjitāḥ sarve bhīṣmadroṇakṛpādayaḥ |
ajayyāstridaśaiḥ sarvaiḥ sendraiḥ sarvaiḥ surāsuraiḥ |
pārthenaikena saṃgrāme vismayo no mahānaho

कस्मिन्मुहूर्ते संजातः कस्य धर्मस्य वा फलम्

kasminmuhūrte saṃjātaḥ kasya dharmasya vā phalam

किमाश्चर्यं फल्गुनेऽस्मिन्यो रुद्रेण न्ययोधयत् ।
निवातकवचानाजौ यस्त्रिंशत्कोटिसंमितान्

kimāścaryaṃ phalgune'sminyo rudreṇa nyayodhayat |
nivātakavacānājau yastriṃśatkoṭisaṃmitān

तस्य चैतत्किमाश्चर्यं स्तुवन्त इति ते सुराः ।
जग्मुः सुरालयं हृष्टा विस्मयाविष्टचेतसः ॥]

tasya caitatkimāścaryaṃ stuvanta iti te surāḥ |
jagmuḥ surālayaṃ hṛṣṭā vismayāviṣṭacetasaḥ ||]

कुरवोऽर्जुनबाणैश्च ताडिताः शरविक्षताः ।
कुरूनभिमुखां याताः समग्रबलवाहनाः

kuravo'rjunabāṇaiśca tāḍitāḥ śaravikṣatāḥ |
kurūnabhimukhāṃ yātāḥ samagrabalavāhanāḥ

विराटनगराच्चैव गजाश्वरथसंकुलाः ।
योधैः क्षत्रियदायादैर्बलवद्भिरधिष्ठिताः

virāṭanagarāccaiva gajāśvarathasaṃkulāḥ |
yodhaiḥ kṣatriyadāyādairbalavadbhiradhiṣṭhitāḥ

विराटप्रहिता सेना नगराच्छीघ्रयायिनी ।
उत्तरं सह सूतेन प्रत्ययात्तमरिन्दमम्

virāṭaprahitā senā nagarācchīghrayāyinī |
uttaraṃ saha sūtena pratyayāttamarindamam

तस्मिंस्तूर्यशताकीर्णे हस्त्यश्चरथसंकुले ।
प्रहर्षः स्त्रीकुमाराणां तुमुलः समपद्यत

tasmiṃstūryaśatākīrṇe hastyaścarathasaṃkule |
praharṣaḥ strīkumārāṇāṃ tumulaḥ samapadyata

अर्जुनस्तु ततो दृष्ट्वा सैन्यरेणुं समुत्थितम् ।
सैन्यध्वजं निशम्याथ वैराटिं समभाषत

arjunastu tato dṛṣṭvā sainyareṇuṃ samutthitam |
sainyadhvajaṃ niśamyātha vairāṭiṃ samabhāṣata

नगरे तुमुलः शब्दो रेणुश्चाक्रमते नभः ।
किंनु खल्वपयातास्ते कुरवो नगरं गताः

nagare tumulaḥ śabdo reṇuścākramate nabhaḥ |
kiṃnu khalvapayātāste kuravo nagaraṃ gatāḥ

ते चैव निर्जिताऽस्माभिर्महेष्वासाः सुतेजसः ।
आमुञ्च कवचं वीर चोदयस्व च वाजिनः ।
जवेनाभिप्रपद्यस्व विराटनगरं प्रति

te caiva nirjitā'smābhirmaheṣvāsāḥ sutejasaḥ |
āmuñca kavacaṃ vīra codayasva ca vājinaḥ |
javenābhiprapadyasva virāṭanagaraṃ prati

न तावत्तलनिर्घोषं गाण्डीवस्य च निस्वनम् ।
ध्वजं वा दर्शयिष्यामि अथवा स्वजनो भवेत्

na tāvattalanirghoṣaṃ gāṇḍīvasya ca nisvanam |
dhvajaṃ vā darśayiṣyāmi athavā svajano bhavet

सेनाग्रमेतन्मात्स्यानां गणिकाश्च स्वलंकृताः ।
कन्या रथेषु दृश्यन्ते योधा विविधवाससः

senāgrametanmātsyānāṃ gaṇikāśca svalaṃkṛtāḥ |
kanyā ratheṣu dṛśyante yodhā vividhavāsasaḥ

उत्तरामत्र पश्यामि सखीभिः परिवारिताम् ।
अनीकिन्यः प्रदृश्यन्ते हस्तिनोश्वाश्च वर्मिताः

uttarāmatra paśyāmi sakhībhiḥ parivāritām |
anīkinyaḥ pradṛśyante hastinośvāśca varmitāḥ

रथिनश्च पदाताश्च बहवो न च शस्त्रिणः ।
विराटवचनात्सर्वे संहृष्टाः प्रतिभान्ति मे ।
न च मेऽत्र प्रतीघातश्चित्तस्य स्वजने यथा

rathinaśca padātāśca bahavo na ca śastriṇaḥ |
virāṭavacanātsarve saṃhṛṣṭāḥ pratibhānti me |
na ca me'tra pratīghātaścittasya svajane yathā

ततः शीघ्रं समासाद्य उत्तरं स्वजनो बहु ।
परस्परममित्रघ्नं सस्वजे तं समागतम्

tataḥ śīghraṃ samāsādya uttaraṃ svajano bahu |
parasparamamitraghnaṃ sasvaje taṃ samāgatam

प्रीतिमान्पुरुषव्याघ्रो हर्षयुक्तः पुनः पुनः ।
दिष्ट्या जयसि भद्रं ते दिष्ट्या सूतो बृहन्नलाः ।
दिष्ट्या संग्राममागम्य भयं तव न किंचन

prītimānpuruṣavyāghro harṣayuktaḥ punaḥ punaḥ |
diṣṭyā jayasi bhadraṃ te diṣṭyā sūto bṛhannalāḥ |
diṣṭyā saṃgrāmamāgamya bhayaṃ tava na kiṃcana

अजैषीदेष जाञ्जिष्णुः कुरूनेकरथो रणे ।
एतस्यक बाहुवीर्यं तद्येन गावो जिता मया ।
कुरवो निर्जिता यस्मात्सग्रामेऽमिततेजसः

ajaiṣīdeṣa jāñjiṣṇuḥ kurūnekaratho raṇe |
etasyaka bāhuvīryaṃ tadyena gāvo jitā mayā |
kuravo nirjitā yasmātsagrāme'mitatejasaḥ

अकार्षीदेष तत्कर्म देवपुत्रोपमो युवा ।
एष तत्पुरुषव्याघ्रो विक्षोभ्य कुरुमण्डलम् ।
गावः प्रसह्य विजिता रणे मां चाभ्यपालयत्

akārṣīdeṣa tatkarma devaputropamo yuvā |
eṣa tatpuruṣavyāghro vikṣobhya kurumaṇḍalam |
gāvaḥ prasahya vijitā raṇe māṃ cābhyapālayat

उत्तरस्य वचः श्रुत्वा शंसमानस्य चार्जुनम् ।
चोदिता राजपुत्रेण जयं मङ्गलवादिनः

uttarasya vacaḥ śrutvā śaṃsamānasya cārjunam |
coditā rājaputreṇa jayaṃ maṅgalavādinaḥ

ततो गन्धैश्च माल्यैश्च धूपैश्च वसुसंभृतैः ।
कन्याः पार्थममित्रघ्नं किरन्त्यः समपूजयन्

tato gandhaiśca mālyaiśca dhūpaiśca vasusaṃbhṛtaiḥ |
kanyāḥ pārthamamitraghnaṃ kirantyaḥ samapūjayan

आपूर्यमाणो माल्यैश्च गन्धैश्च विविधैः शुभैः ।
संपूज्यमानो लोकेन नगरद्वारमागमत्

āpūryamāṇo mālyaiśca gandhaiśca vividhaiḥ śubhaiḥ |
saṃpūjyamāno lokena nagaradvāramāgamat

भेर्यश्च तूर्याणि च वेणवश्च
विचित्रवेषाः प्रमदाजनाश्च ।
पुरो विराटस्य महाबलस्य
निष्क्रम्य भूमिंजयमभ्यनन्दनम्

bheryaśca tūryāṇi ca veṇavaśca
vicitraveṣāḥ pramadājanāśca |
puro virāṭasya mahābalasya
niṣkramya bhūmiṃjayamabhyanandanam

प्रशस्यमानस्तु जयेन तत्र
पुत्रो विराटस्य न हृष्यति स्म ।
संभाष्यमाणस्तु जयेन तत्र
सोऽन्तर्मनाः पाण्डवमीक्षमाणः

praśasyamānastu jayena tatra
putro virāṭasya na hṛṣyati sma |
saṃbhāṣyamāṇastu jayena tatra
so'ntarmanāḥ pāṇḍavamīkṣamāṇaḥ

पुत्र्यै विराटस्य ततो वराणि
वस्त्राण्यदात्पाण्डुसुतः सखीभ्यः ।
सभाजयंश्चापि समागतास्ता
दृष्ट्वा जयं तच्च बलं कुमार्यः

putryai virāṭasya tato varāṇi
vastrāṇyadātpāṇḍusutaḥ sakhībhyaḥ |
sabhājayaṃścāpi samāgatāstā
dṛṣṭvā jayaṃ tacca balaṃ kumāryaḥ