अध्याय 52: भीष्म ने वर्षों की गणना की, कौरवों का व्यूह

कलाः काष्ठाश्च युज्यन्ते मुहूर्ताश्च दिनानि च ।
अर्धमासाश्च मासाश्च नक्षत्राणि ग्रहास्तथा

kalāḥ kāṣṭhāśca yujyante muhūrtāśca dināni ca |
ardhamāsāśca māsāśca nakṣatrāṇi grahāstathā

ऋतवश्चापि युज्यन्ते तथा संवत्सरा अपि ।
एवं कालविभागेन कालचक्रं प्रवर्तते

ṛtavaścāpi yujyante tathā saṃvatsarā api |
evaṃ kālavibhāgena kālacakraṃ pravartate

तेषां कालातिरेकेण ज्योतिषां च व्यतिक्रमात् ।
पञ्चमे पञ्चमे वर्षे द्वौ मासावधिमासकौ

teṣāṃ kālātirekeṇa jyotiṣāṃ ca vyatikramāt |
pañcame pañcame varṣe dvau māsāvadhimāsakau

एषामभ्यधिका मासाः पञ्च च द्वादश क्षपाः ।
त्रयोदशानां वर्षाणामिति मे वर्तते मतिः

eṣāmabhyadhikā māsāḥ pañca ca dvādaśa kṣapāḥ |
trayodaśānāṃ varṣāṇāmiti me vartate matiḥ

पूर्वेद्युरेव निर्वृत्तस्ततो बीभत्सुरागतः

pūrvedyureva nirvṛttastato bībhatsurāgataḥ

सर्वं यथावच्चरितं यद्यदेभिः प्रतिश्रुतम् ।
एवमेतद्भ्रुवं ज्ञात्वा ततो बीभत्सुरागतः

sarvaṃ yathāvaccaritaṃ yadyadebhiḥ pratiśrutam |
evametadbhruvaṃ jñātvā tato bībhatsurāgataḥ

सर्वे पञ्च महात्मानः सर्वे धर्मार्थकोविदाः ।
येषां युधिष्ठिरो राजा कस्माद्धर्मेऽपराध्नुयुः

sarve pañca mahātmānaḥ sarve dharmārthakovidāḥ |
yeṣāṃ yudhiṣṭhiro rājā kasmāddharme'parādhnuyuḥ

कामात्क्रोधाच्च लोभाच्च कामक्रोधभयादपि ।
स्नेहाद्वा यदि वा मोहाद्धर्मं नात्येति धर्मजः

kāmātkrodhācca lobhācca kāmakrodhabhayādapi |
snehādvā yadi vā mohāddharmaṃ nātyeti dharmajaḥ

अलुब्धाश्चैव कौन्तेयाः कृतवन्तश्च दुष्करम् ।
न चापि केवलं राज्यमिच्छेयुस्ते ह्यधर्मतः

alubdhāścaiva kaunteyāḥ kṛtavantaśca duṣkaram |
na cāpi kevalaṃ rājyamiccheyuste hyadharmataḥ

तदैव ते हि विक्रान्तुमीषुः कौरवनन्दनाः ।
धर्मपाशनिबद्धास्तु न चेलुः क्षत्रियव्रतात्

tadaiva te hi vikrāntumīṣuḥ kauravanandanāḥ |
dharmapāśanibaddhāstu na celuḥ kṣatriyavratāt

यश्चानृत इति ख्यातः स च गच्छेत्पराभवम् ।
वृणुयुर्माणं पार्था नानृतत्वं कथंचन

yaścānṛta iti khyātaḥ sa ca gacchetparābhavam |
vṛṇuyurmāṇaṃ pārthā nānṛtatvaṃ kathaṃcana

प्राप्ते तु काले स्वानर्थान्नोत्सृजेयुर्नरर्षभाः ।
अपि वज्रभृता गुप्तांस्तथावीर्या हि पाण्डवाः

prāpte tu kāle svānarthānnotsṛjeyurnararṣabhāḥ |
api vajrabhṛtā guptāṃstathāvīryā hi pāṇḍavāḥ

प्रतियुद्ध्येम समरे सर्वशस्त्रभृतांवरम्

pratiyuddhyema samare sarvaśastrabhṛtāṃvaram

तस्माद्यदत्र कल्याणं लोके सद्भिरनुष्ठितम् ।
तत्संविधीयतां शीघ्रं मा वो ह्यर्थोऽभ्यगात्परम्

tasmādyadatra kalyāṇaṃ loke sadbhiranuṣṭhitam |
tatsaṃvidhīyatāṃ śīghraṃ mā vo hyartho'bhyagātparam

न हि पश्यामि संग्रामे कदाचिदपि कौरव ।
एकान्तसिद्धिं राजेन्द्र संप्राप्तश्च धनञ्जयः

na hi paśyāmi saṃgrāme kadācidapi kaurava |
ekāntasiddhiṃ rājendra saṃprāptaśca dhanañjayaḥ

संप्रवृत्ते तु संग्रामे भावाभावौ जयाजयौ ।
अवश्यमेकं स्पृशतो दृष्टमेतदसंशयम्

saṃpravṛtte tu saṃgrāme bhāvābhāvau jayājayau |
avaśyamekaṃ spṛśato dṛṣṭametadasaṃśayam

तस्माद्युद्धोपचरितं कर्म वा धर्मसंहितम् ।
क्रियतामाशु राजेन्द्र संप्राप्तश्च धनञ्जयः

tasmādyuddhopacaritaṃ karma vā dharmasaṃhitam |
kriyatāmāśu rājendra saṃprāptaśca dhanañjayaḥ

एको हि समरे पार्थः पृथिवीं निर्दहेच्छरैः ।
भ्रातृभिः सहितो भूत्वा किं पुनः कौरवान्रणे ।
तस्मात्सन्धिं कुरुश्रेष्ठ कुरुष्व यदि मन्यसे

eko hi samare pārthaḥ pṛthivīṃ nirdaheccharaiḥ |
bhrātṛbhiḥ sahito bhūtvā kiṃ punaḥ kauravānraṇe |
tasmātsandhiṃ kuruśreṣṭha kuruṣva yadi manyase

नाहं राज्यं प्रदास्यामि पाण्डवेभ्यः पितामह ।
ग्रामं सेनां च दासांश्च स्वल्पं द्रव्यमपि प्रभो ।
युद्धोपचारिकं यत्तु तत्सर्वं संविधीयताम्

nāhaṃ rājyaṃ pradāsyāmi pāṇḍavebhyaḥ pitāmaha |
grāmaṃ senāṃ ca dāsāṃśca svalpaṃ dravyamapi prabho |
yuddhopacārikaṃ yattu tatsarvaṃ saṃvidhīyatām

भीष्मस्योपरते वाक्ये तथा दुर्योधनस्य च ।
प्राप्तमर्थ्यं च यद्वाक्यं द्रोणश्वाह द्विजोत्तमः

bhīṣmasyoparate vākye tathā duryodhanasya ca |
prāptamarthyaṃ ca yadvākyaṃ droṇaśvāha dvijottamaḥ

यत्तु युद्धोपचरितं भवेद्वा धर्मसंहितम् ।
कस्त्वया सदृशो लोके भूयस्त्वं वक्तुमर्हसि

yattu yuddhopacaritaṃ bhavedvā dharmasaṃhitam |
kastvayā sadṛśo loke bhūyastvaṃ vaktumarhasi

अत्र या मामिका बुद्धिः श्रूयतां यदि रोचते ।
सर्वथा हि मया श्रेयो वक्तव्यं कुरुनन्दन

atra yā māmikā buddhiḥ śrūyatāṃ yadi rocate |
sarvathā hi mayā śreyo vaktavyaṃ kurunandana

राजा बलचतुर्भागं क्षिप्रमादाय गच्छतु ।
ततोऽपरश्चतुर्भागो गाः समादाय गच्छतु ।
वयं चार्धेन सैन्यस्य प्रतियोत्स्याम पाण्डवम्

rājā balacaturbhāgaṃ kṣipramādāya gacchatu |
tato'paraścaturbhāgo gāḥ samādāya gacchatu |
vayaṃ cārdhena sainyasya pratiyotsyāma pāṇḍavam

अहं भीष्मश्च कर्णश्च अश्वत्थामा कृपस्तथा ।
प्रतियोत्स्याम बीभत्सुमागतं कृतनिश्चयम्

ahaṃ bhīṣmaśca karṇaśca aśvatthāmā kṛpastathā |
pratiyotsyāma bībhatsumāgataṃ kṛtaniścayam

एवं राजा सुगुप्तः स्यान्न क्लैब्यं गन्तुमर्हति ।
मत्स्यं वा पुनरायातमथवापि शतक्रतुम् ।
अहमावारयिष्यामि वेलेव मकरालयम्

evaṃ rājā suguptaḥ syānna klaibyaṃ gantumarhati |
matsyaṃ vā punarāyātamathavāpi śatakratum |
ahamāvārayiṣyāmi veleva makarālayam

तद्वाक्यं रुरुचे तेषां द्रोणेनोक्तं महात्मना ।
तथाहि कृतवान्राजा कौरवाणामनन्तरम्

tadvākyaṃ ruruce teṣāṃ droṇenoktaṃ mahātmanā |
tathāhi kṛtavānrājā kauravāṇāmanantaram

भीष्मः प्रस्थाप्य राजानं गोधनं तदनन्तरम् ।
सेनामुख्यान्व्यवस्थाप्य व्यूहितुं संप्रचक्रमे

bhīṣmaḥ prasthāpya rājānaṃ godhanaṃ tadanantaram |
senāmukhyānvyavasthāpya vyūhituṃ saṃpracakrame

द्रोणस्योपरते वाक्ये भीष्मः प्रोवाच बुद्धिमान् ।
आचार्य मध्ये तिष्ठ त्वमश्वत्थामा तु सव्यतः ।
कृपः शारद्वतो धीमान्पार्श्वं रक्षतु दक्षिणम्

droṇasyoparate vākye bhīṣmaḥ provāca buddhimān |
ācārya madhye tiṣṭha tvamaśvatthāmā tu savyataḥ |
kṛpaḥ śāradvato dhīmānpārśvaṃ rakṣatu dakṣiṇam

विकर्णश्च महावीर्यो दुर्मुखश्च परन्तपः ।
शकुनिः सौबलश्चैव दुःसहश्च महाबलः ।
द्रोणस्य पार्श्वमजिताः पालयन्तु महाबलाः

vikarṇaśca mahāvīryo durmukhaśca parantapaḥ |
śakuniḥ saubalaścaiva duḥsahaśca mahābalaḥ |
droṇasya pārśvamajitāḥ pālayantu mahābalāḥ

अग्रतः सूतपुत्रस्तु कर्णस्तिष्ठतु दंशितः ।
अहं सर्वस्य सैन्यस्य पश्चात्स्थास्यामि पालयन्

agrataḥ sūtaputrastu karṇastiṣṭhatu daṃśitaḥ |
ahaṃ sarvasya sainyasya paścātsthāsyāmi pālayan

सर्वे महारथाः शूरा महेष्वासा महाबलाः ।
युद्ध्यन्तु पाण्डवश्रेष्ठमागतं यत्नतो युधि

sarve mahārathāḥ śūrā maheṣvāsā mahābalāḥ |
yuddhyantu pāṇḍavaśreṣṭhamāgataṃ yatnato yudhi

अभेद्यं परसैन्यानां व्यूहं व्यूह्य कुरूत्तमः ।
वज्रगर्भं व्रीहिमुखं पद्मचन्द्रार्धमण्डलम्

abhedyaṃ parasainyānāṃ vyūhaṃ vyūhya kurūttamaḥ |
vajragarbhaṃ vrīhimukhaṃ padmacandrārdhamaṇḍalam

तस्य व्यूहस्य पश्चार्धे भीष्मश्चाथोद्यतायुधः ।
सौवर्णं तालमुच्छ्रित्य रथे तिष्ठन्नशोभत

tasya vyūhasya paścārdhe bhīṣmaścāthodyatāyudhaḥ |
sauvarṇaṃ tālamucchritya rathe tiṣṭhannaśobhata