अध्याय 51: भीष्म ने झगड़ते योद्धाओं में मेल कराया

ततः शान्तनवस्तत्र धर्मार्थकुशलं हितम् ।
दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्कुरुसंसदि

tataḥ śāntanavastatra dharmārthakuśalaṃ hitam |
duryodhanamidaṃ vākyamabravītkurusaṃsadi

साधु पश्यति वै द्रोणः कृपः साध्वनुपश्यति ।
आचार्यपुत्रः सहजं निश्चितं साधु भाषते

sādhu paśyati vai droṇaḥ kṛpaḥ sādhvanupaśyati |
ācāryaputraḥ sahajaṃ niścitaṃ sādhu bhāṣate

कर्णस्तु क्षत्रधर्मेण केवलं योद्धुमिच्छति ।
आचार्यो नावमन्तव्यः पुरुषेण विजानता ।
देशकालौ तु संप्रेक्ष्य योद्धव्यमिति मे मतिः

karṇastu kṣatradharmeṇa kevalaṃ yoddhumicchati |
ācāryo nāvamantavyaḥ puruṣeṇa vijānatā |
deśakālau tu saṃprekṣya yoddhavyamiti me matiḥ

यस्य सूर्यसमाः प़ञ्च सपत्नाः स्युः प्रहारिणः ।
कथमभ्युदये तेषां न प्रमुह्येत पण्डितः

yasya sūryasamāḥ pa़ñca sapatnāḥ syuḥ prahāriṇaḥ |
kathamabhyudaye teṣāṃ na pramuhyeta paṇḍitaḥ

स्वार्थे सर्वे विमुह्यन्ति येऽपि धर्मविदो जनाः ।
तस्मात्तत्वं न जानाति यत्तु कार्यं नराधिपः

svārthe sarve vimuhyanti ye'pi dharmavido janāḥ |
tasmāttatvaṃ na jānāti yattu kāryaṃ narādhipaḥ

धार्तराष्ट्रोपि दुर्बुद्धिः पश्यन्नपि धनञ्जयम् ।
नैव पश्यति नाघ्राति मन्दः क्रोधवशं गतः

dhārtarāṣṭropi durbuddhiḥ paśyannapi dhanañjayam |
naiva paśyati nāghrāti mandaḥ krodhavaśaṃ gataḥ

एवमुक्त्वा तु राजानं पुनर्द्रौणिमुवाच ह ।
प्राञ्जलिर्भरतश्रेष्ठः साम्ना बुद्धिमतांवरः

evamuktvā tu rājānaṃ punardrauṇimuvāca ha |
prāñjalirbharataśreṣṭhaḥ sāmnā buddhimatāṃvaraḥ

कर्णो हि यदवोचत्त्वां तेजस्संजननाय तत् ।
आचार्यपुत्रः क्षमतां महत्कार्यमुपस्थितम्

karṇo hi yadavocattvāṃ tejassaṃjananāya tat |
ācāryaputraḥ kṣamatāṃ mahatkāryamupasthitam

नायं कालो विरोधस्य कौन्तेये समुपस्थिते ।
क्षन्तव्यं भवता सर्वमाचार्येण कृपेण च

nāyaṃ kālo virodhasya kaunteye samupasthite |
kṣantavyaṃ bhavatā sarvamācāryeṇa kṛpeṇa ca

भवतां हि कृतास्त्रत्वं यथाऽऽदित्ये प्रभा तथा ।
यथा चन्द्रमसो लक्ष्मीः सर्वथा नापकृष्यते ।
एवं भवत्सु ब्राह्मण्यं ब्रह्मास्त्रं च प्रतिष्ठितम्

bhavatāṃ hi kṛtāstratvaṃ yathā''ditye prabhā tathā |
yathā candramaso lakṣmīḥ sarvathā nāpakṛṣyate |
evaṃ bhavatsu brāhmaṇyaṃ brahmāstraṃ ca pratiṣṭhitam

चत्वार एकतो वेदाः क्षात्रमेकत्र दृश्यते ।
नैतत्समस्तमुभयं कस्मिंश्चिदनुशुश्रुम ।
अन्यत्र भारताचार्यात्सुपुत्रादिति मे मतिः

catvāra ekato vedāḥ kṣātramekatra dṛśyate |
naitatsamastamubhayaṃ kasmiṃścidanuśuśruma |
anyatra bhāratācāryātsuputrāditi me matiḥ

वेदान्ताश्च पुराणानि इतिहासं पुरातनम् ।
जामदग्न्यमृते राजन्को द्रोणादधिको भवेत्

vedāntāśca purāṇāni itihāsaṃ purātanam |
jāmadagnyamṛte rājanko droṇādadhiko bhavet

ब्रह्मास्त्रं चैव वेदाश्च नैतदन्यत्र दृश्यते

brahmāstraṃ caiva vedāśca naitadanyatra dṛśyate

आचार्यपुत्रः क्षमतां नायं कालो विभेदने ।
सर्वे संहत्य युद्ध्यामः पाकशासनिमागतम्

ācāryaputraḥ kṣamatāṃ nāyaṃ kālo vibhedane |
sarve saṃhatya yuddhyāmaḥ pākaśāsanimāgatam

बलस्य व्यसनानीह यान्युक्तानि मनीषिभिः ।
मुख्यो भेदोहि तेषां तु पापिष्ठो विदुषां मतः

balasya vyasanānīha yānyuktāni manīṣibhiḥ |
mukhyo bhedohi teṣāṃ tu pāpiṣṭho viduṣāṃ mataḥ

नैवं न्याय्यमिदं वाच्यमस्माकं पुरुषर्षभ ।
किंतु रोषपरीतेन गुरुणा भाषिता गुणाः

naivaṃ nyāyyamidaṃ vācyamasmākaṃ puruṣarṣabha |
kiṃtu roṣaparītena guruṇā bhāṣitā guṇāḥ

शत्रोरपि गुणा ग्राह्या दोषा वाच्या गुरोरपि ।
सर्वथा सर्वयत्नेन पुत्रे शिष्ये हितं वदेत्

śatrorapi guṇā grāhyā doṣā vācyā gurorapi |
sarvathā sarvayatnena putre śiṣye hitaṃ vadet

आचार्य एष क्षमतां शान्तिरत्र विधीयताम् ।
अभिद्यमाने तु गुरौ निवृत्तं रोषकारितम्

ācārya eṣa kṣamatāṃ śāntiratra vidhīyatām |
abhidyamāne tu gurau nivṛttaṃ roṣakāritam

ततो दुर्योधनो द्रोणं क्षमयामास भारत ।
सह कर्णेन भीष्मेण कृपं चैव महाबलम्

tato duryodhano droṇaṃ kṣamayāmāsa bhārata |
saha karṇena bhīṣmeṇa kṛpaṃ caiva mahābalam

यदेतत्प्रथमं वाक्यं भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत् ।
तेनैवाहं प्रसन्नो वै परमत्र विधीयताम्

yadetatprathamaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāntanavo'bravīt |
tenaivāhaṃ prasanno vai paramatra vidhīyatām

यथा दुर्योधनं पार्थो नोपसर्पति संगरे ।
साहसाद्यदि वा मोहात्तथा नीतिर्विधीयताम्

yathā duryodhanaṃ pārtho nopasarpati saṃgare |
sāhasādyadi vā mohāttathā nītirvidhīyatām

वनवासे ह्यनिर्वृत्ते दर्शयेन्न धनञ्जयः ।
धनं चालभमानोऽत्र नाद्य तत्क्षन्तुमर्हति

vanavāse hyanirvṛtte darśayenna dhanañjayaḥ |
dhanaṃ cālabhamāno'tra nādya tatkṣantumarhati

यथा नायं समायुञ्ज्याद्धार्तराष्ट्रं कथंचन ।
न च सेनां पराजय्यात्तथा नीतिर्विधीयताम्

yathā nāyaṃ samāyuñjyāddhārtarāṣṭraṃ kathaṃcana |
na ca senāṃ parājayyāttathā nītirvidhīyatām

उक्तं दुर्योधनेनापि पुरस्ताद्वाक्यमीदृशम् ।
तदनुस्मृत्य गाङ्गेय यथावद्वक्तुमर्हसि

uktaṃ duryodhanenāpi purastādvākyamīdṛśam |
tadanusmṛtya gāṅgeya yathāvadvaktumarhasi