अध्याय 50: कर्ण का कृप पर व्यंग्य, अश्वत्थामा का तीखा उत्तर

कृपस्य वचनं श्रुत्वा कर्णो राजन्युधांपतिः ।
पुनः प्रोवाच संरब्धो गर्हयन्ब्राह्मणं कृपम्

kṛpasya vacanaṃ śrutvā karṇo rājanyudhāṃpatiḥ |
punaḥ provāca saṃrabdho garhayanbrāhmaṇaṃ kṛpam

लक्षयाम्यहमाचार्यं भयाद्भक्तिं गतं रिपौ ।
भीतेन हि न योद्धव्यमहं योत्स्ये धनञ्जयम् ॥ 2

lakṣayāmyahamācāryaṃ bhayādbhaktiṃ gataṃ ripau |
bhītena hi na yoddhavyamahaṃ yotsye dhanañjayam || 2

ननु वारुणमाग्नेयं याम्यं वायव्यमेव च ।
अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव सत्वहीनस्य ते वृथा

nanu vāruṇamāgneyaṃ yāmyaṃ vāyavyameva ca |
astraṃ brahmaśiraścaiva satvahīnasya te vṛthā

मित्रकार्यं कृतमिदं पितापुत्रैर्महारथैः ।
भर्तृपिण्डश्च निर्विष्टो यथेष्टं गन्तुमर्हथ

mitrakāryaṃ kṛtamidaṃ pitāputrairmahārathaiḥ |
bhartṛpiṇḍaśca nirviṣṭo yatheṣṭaṃ gantumarhatha

भिक्षां हरस्व नित्यं त्वं यज्ञाननुचरस्व च ।
आमन्त्रणानि भुङ्क्षाद्य माऽस्मान्युद्धेन भीषय

bhikṣāṃ harasva nityaṃ tvaṃ yajñānanucarasva ca |
āmantraṇāni bhuṅkṣādya mā'smānyuddhena bhīṣaya

भार्गवास्त्रं मया मुक्तं निर्दहेत्पृथिवीमिमाम् ।
किं पुनः पाण्डुपुत्राणामेकमर्जुनमाहवे

bhārgavāstraṃ mayā muktaṃ nirdahetpṛthivīmimām |
kiṃ punaḥ pāṇḍuputrāṇāmekamarjunamāhave

आगमिष्यन्ति पदवीं मात्स्याः पाण्डवमाश्रिताः ।
कीचकानां तु बलिनां शत्रुसेनावमर्दिनाम्

āgamiṣyanti padavīṃ mātsyāḥ pāṇḍavamāśritāḥ |
kīcakānāṃ tu balināṃ śatrusenāvamardinām

तानहं निहनिष्यामि भवता गम्यतां गृहम् ।
किं वेदवादिनां कार्यं परस्नेहानुभाषिणाम्

tānahaṃ nihaniṣyāmi bhavatā gamyatāṃ gṛham |
kiṃ vedavādināṃ kāryaṃ parasnehānubhāṣiṇām

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा अश्वत्थामा प्रतापवान् ।
उवाच वदतांश्रेष्ठो दुर्योधनमवेक्ष्य च

tasya tadvacanaṃ śrutvā aśvatthāmā pratāpavān |
uvāca vadatāṃśreṣṭho duryodhanamavekṣya ca

न च तावञ्जिता गावो न च सीमान्तरं गताः ।
न हास्तिनपुरं प्राप्तास्त्वं च कर्ण विकत्थसे

na ca tāvañjitā gāvo na ca sīmāntaraṃ gatāḥ |
na hāstinapuraṃ prāptāstvaṃ ca karṇa vikatthase

बहूनि धर्मशास्त्राणि पठन्ति द्विजसत्तमाः ।
तेषु किंस्विदिदं दृष्टं द्यूते जीयेत यन्नृपः

bahūni dharmaśāstrāṇi paṭhanti dvijasattamāḥ |
teṣu kiṃsvididaṃ dṛṣṭaṃ dyūte jīyeta yannṛpaḥ

संग्रामान्विपुलाञ्जित्वा लब्धा च विपुलं धनम् ।
विजित्य च महीं कृत्स्नां नेह कत्थन्ति पण्डिताः

saṃgrāmānvipulāñjitvā labdhā ca vipulaṃ dhanam |
vijitya ca mahīṃ kṛtsnāṃ neha katthanti paṇḍitāḥ

पचत्यग्निरवाक्यस्तु तूष्णीं भाति दिवाकरः ।
तूष्णीं धारयते लोकान्वसुधा सचराचरान्

pacatyagniravākyastu tūṣṇīṃ bhāti divākaraḥ |
tūṣṇīṃ dhārayate lokānvasudhā sacarācarān

चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि विहितानि महर्षिभिः ।
धनं यैरधिगन्तव्यं यच्च कुर्वन्न दुष्यति

cāturvarṇyasya karmāṇi vihitāni maharṣibhiḥ |
dhanaṃ yairadhigantavyaṃ yacca kurvanna duṣyati

अधीत्य ब्राह्मणो वेदान्याजयेत यजेत वा ।
क्षत्रियो धनमाहृत्य यजेतैव न याजयेत्

adhītya brāhmaṇo vedānyājayeta yajeta vā |
kṣatriyo dhanamāhṛtya yajetaiva na yājayet

वैश्योऽधिगम्य वित्तानि वार्ताकर्माणि कारयेत्

vaiśyo'dhigamya vittāni vārtākarmāṇi kārayet

शूद्रः शुश्रूषणं कुर्यात्रिषु वर्णेषु नित्यशः ।
वन्दनायोगविधिभिर्वैतसीं वृत्तिमाश्रितः

śūdraḥ śuśrūṣaṇaṃ kuryātriṣu varṇeṣu nityaśaḥ |
vandanāyogavidhibhirvaitasīṃ vṛttimāśritaḥ

वर्तमाना यथाशास्त्रं प्राप्य चापि महीमिमाम् ।
प्रकुर्वन्ति महाभागा यज्ञान्सुविपुलानपि

vartamānā yathāśāstraṃ prāpya cāpi mahīmimām |
prakurvanti mahābhāgā yajñānsuvipulānapi

का जातिस्तेषु सूतेयं केऽपि मन्त्राः क्रियाश्च काः ।
केयं वर्णेषु या राज्ञो वक्तृभोक्तृनियन्तृषु

kā jātisteṣu sūteyaṃ ke'pi mantrāḥ kriyāśca kāḥ |
keyaṃ varṇeṣu yā rājño vaktṛbhoktṛniyantṛṣu

दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य कर्णं च कुरुसंसाद ।
अश्वत्थामा भृशं क्रुद्धो दुर्योधनमतर्जयत्

duryodhanamabhiprekṣya karṇaṃ ca kurusaṃsāda |
aśvatthāmā bhṛśaṃ kruddho duryodhanamatarjayat

प्राप्य द्यूतेन को राज्यं क्षत्रियः स्तोष्टुर्महति ।
तथा नृशंसरूपोयं धार्तराष्ट्रश्च निर्घृणः

prāpya dyūtena ko rājyaṃ kṣatriyaḥ stoṣṭurmahati |
tathā nṛśaṃsarūpoyaṃ dhārtarāṣṭraśca nirghṛṇaḥ

तथाऽधिगम्य वित्तानि को विकत्थेद्विचक्षणः ।
निकृत्या वञ्चनायोगैश्चरन्वैतंसिको यथा

tathā'dhigamya vittāni ko vikatthedvicakṣaṇaḥ |
nikṛtyā vañcanāyogaiścaranvaitaṃsiko yathā

कतमद्द्वैरथं युद्धं यत्राजैषीर्धनञ्जयम् ।
नकुलं सहदेवं वा धनं येषां त्वया हृतम्

katamaddvairathaṃ yuddhaṃ yatrājaiṣīrdhanañjayam |
nakulaṃ sahadevaṃ vā dhanaṃ yeṣāṃ tvayā hṛtam

युधिष्ठिरो जितः कस्मिन्भीमश्च बलिनांवरः ।
इन्द्रप्रस्थं त्वया कस्मिन्संग्रामे निर्जितं पुरा

yudhiṣṭhiro jitaḥ kasminbhīmaśca balināṃvaraḥ |
indraprasthaṃ tvayā kasminsaṃgrāme nirjitaṃ purā

तथैव कतमद्युद्धं यस्मिन्कृष्णा जिता त्वया ।
एकवस्त्रा सभां नीता क्षुद्रकर्मन्रजस्वला

tathaiva katamadyuddhaṃ yasminkṛṣṇā jitā tvayā |
ekavastrā sabhāṃ nītā kṣudrakarmanrajasvalā

मूलमेषां महत्कृत्तं सारार्थी चन्दनं यथा ।
क्षुद्रं कर्म समास्थाय तत्र किं विदुरोऽब्रवीत्

mūlameṣāṃ mahatkṛttaṃ sārārthī candanaṃ yathā |
kṣudraṃ karma samāsthāya tatra kiṃ viduro'bravīt

यथाशक्ति मनुष्याणाममर्षं लक्षयामहे ।
अन्येषामपि सत्वानामपि कीटपिपीलिकैः

yathāśakti manuṣyāṇāmamarṣaṃ lakṣayāmahe |
anyeṣāmapi satvānāmapi kīṭapipīlikaiḥ

द्रौपद्याः संपरिक्लेशं न क्षन्तुं पाण्डवोऽर्हति ।
क्षयाय धार्तराष्ट्राणां प्रादुर्भूतो धनञ्जयः

draupadyāḥ saṃparikleśaṃ na kṣantuṃ pāṇḍavo'rhati |
kṣayāya dhārtarāṣṭrāṇāṃ prādurbhūto dhanañjayaḥ

त्वं पुनः पण्डितो भूत्वा ह्याचार्यं क्षेप्तुमिच्छसि ।
वैरान्तकरणो जिष्णुर्न नः शेषं करिष्यति

tvaṃ punaḥ paṇḍito bhūtvā hyācāryaṃ kṣeptumicchasi |
vairāntakaraṇo jiṣṇurna naḥ śeṣaṃ kariṣyati

नैव देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः ।
भयादिह न युद्ध्येरन्पाण्डुपुत्रेण धीमता

naiva devā na gandharvā nāsurā na ca rākṣasāḥ |
bhayādiha na yuddhyeranpāṇḍuputreṇa dhīmatā

यं यमेकोपि संक्रुद्धः संग्रामे निपतिष्यति ।
वृक्षं गरुडवद्वेगाद्विनिहत्यान्तमेष्यति

yaṃ yamekopi saṃkruddhaḥ saṃgrāme nipatiṣyati |
vṛkṣaṃ garuḍavadvegādvinihatyāntameṣyati

त्वत्तो विशिष्टं वीर्येण धनुष्यमरराट्समम् ।
वासुदेवसमं युद्धे तं पार्थं को न पूजयेत्

tvatto viśiṣṭaṃ vīryeṇa dhanuṣyamararāṭsamam |
vāsudevasamaṃ yuddhe taṃ pārthaṃ ko na pūjayet

देवं दैवेन युद्ध्येत मानुपेण च मानुपम् ।
अस्त्रं ह्यस्त्रेण यो हन्यात्कोऽर्जुनेन समः पुमान्

devaṃ daivena yuddhyeta mānupeṇa ca mānupam |
astraṃ hyastreṇa yo hanyātko'rjunena samaḥ pumān

पुत्रादनवमः शिष्य इति धर्मविदो विदुः ।
एतेनापि निमित्तेन प्रियो द्रोणस्य पाण्डवः

putrādanavamaḥ śiṣya iti dharmavido viduḥ |
etenāpi nimittena priyo droṇasya pāṇḍavaḥ

यथा त्वमकरोर्द्यूतमिन्द्रप्रस्थं यथाऽहरः ।
यथाऽनैषीः सभां कृष्णां तथा युध्यस्व पाण्डवं

yathā tvamakarordyūtamindraprasthaṃ yathā'haraḥ |
yathā'naiṣīḥ sabhāṃ kṛṣṇāṃ tathā yudhyasva pāṇḍavaṃ

अयं ते मातुलः प्राज्ञः क्षत्रधर्मस्य कोविदः ।
दुर्द्यूतदेवी गान्धारः शकुनिर्युद्ध्यतामिह

ayaṃ te mātulaḥ prājñaḥ kṣatradharmasya kovidaḥ |
durdyūtadevī gāndhāraḥ śakuniryuddhyatāmiha

नाक्षान्क्षिपति गाण्डीवं न कृतं द्वापरं न च ।
ज्वलतो निशितान्बाणांस्तांस्तान्क्षिपति गाण्डिवं

nākṣānkṣipati gāṇḍīvaṃ na kṛtaṃ dvāparaṃ na ca |
jvalato niśitānbāṇāṃstāṃstānkṣipati gāṇḍivaṃ

न हि गाण्डीवनिर्मुक्ता गृध्रपक्षाः सुतेजनाः ।
नान्तरेष्ववतिष्ठन्ते गिरीणामपि दारणाः

na hi gāṇḍīvanirmuktā gṛdhrapakṣāḥ sutejanāḥ |
nāntareṣvavatiṣṭhante girīṇāmapi dāraṇāḥ

अन्तकः पवनो मृत्युस्तथाऽग्निर्बडवामुखः ।
कुर्युरेते क्वचिच्छेषं न तु क्रुद्धो धनञ्जयः

antakaḥ pavano mṛtyustathā'gnirbaḍavāmukhaḥ |
kuryurete kvaciccheṣaṃ na tu kruddho dhanañjayaḥ

यथा सभायां द्यूतं त्वं मातुलेन महाकरोः ।
तथा युद्धस्व संग्रामे सौबलेन सुरक्षितः

yathā sabhāyāṃ dyūtaṃ tvaṃ mātulena mahākaroḥ |
tathā yuddhasva saṃgrāme saubalena surakṣitaḥ

युद्ध्यतां काममाचार्यो नाहं योत्स्ये धनञ्जयम् ।
मत्स्यो ह्यस्माभिरायोध्यो यद्यागच्छेद्गवांपदम्

yuddhyatāṃ kāmamācāryo nāhaṃ yotsye dhanañjayam |
matsyo hyasmābhirāyodhyo yadyāgacchedgavāṃpadam