अध्याय 40: द्रोण ने अर्जुन को पहचाना, उत्तर शमी पर चढ़ा

तं दृष्ट्वा क्लीबरूपेण रथस्थं रथिपुङ्गवम् ।
शमीमभिमुखं यान्तं रथमारोप्य चोत्तरम्

taṃ dṛṣṭvā klībarūpeṇa rathasthaṃ rathipuṅgavam |
śamīmabhimukhaṃ yāntaṃ rathamāropya cottaram

द्रोणभीष्मादयः शूराः कुरूणां रथिसत्तमाः ।
वित्रस्तमनसश्चासन्धनञ्जयकृताद्भयात्

droṇabhīṣmādayaḥ śūrāḥ kurūṇāṃ rathisattamāḥ |
vitrastamanasaścāsandhanañjayakṛtādbhayāt

तानवेक्ष्य हतोत्साहानुत्पातानपि चाद्भुतान् ।
गुरुः शस्त्रभृतांश्रेष्ठो भारद्वाजोऽभ्यभाषत

tānavekṣya hatotsāhānutpātānapi cādbhutān |
guruḥ śastrabhṛtāṃśreṣṭho bhāradvājo'bhyabhāṣata

स्वराश्च वाताः संयान्ति रूक्षाः परुषनिस्वनाः ।
भस्मवर्षप्रकाशेन तमसा संवृतं नभः

svarāśca vātāḥ saṃyānti rūkṣāḥ paruṣanisvanāḥ |
bhasmavarṣaprakāśena tamasā saṃvṛtaṃ nabhaḥ

रूक्षवर्णाश्च जलदा दृश्यन्तेऽद्भुतदर्शनाः ।
निःसरन्ति च कोशेभ्यः शस्त्राणि विविधानि च

rūkṣavarṇāśca jaladā dṛśyante'dbhutadarśanāḥ |
niḥsaranti ca kośebhyaḥ śastrāṇi vividhāni ca

शिवाश्च विनदन्त्येता दीप्तायां दिशि दारुणाः ।
हयाश्चाश्रूणि मुञ्चन्ति ध्वजाः कम्पन्त्यकम्पिताः

śivāśca vinadantyetā dīptāyāṃ diśi dāruṇāḥ |
hayāścāśrūṇi muñcanti dhvajāḥ kampantyakampitāḥ

यादृशान्यत्र दृश्यन्ते रूपाणि विविधानि च ।
यत्ता भवन्तस्तिष्ठन्तु युद्धं स्यात्समुपस्थितम्

yādṛśānyatra dṛśyante rūpāṇi vividhāni ca |
yattā bhavantastiṣṭhantu yuddhaṃ syātsamupasthitam

रक्षध्वमपि राजानं व्यूहध्वं वाहिनीमपि ।
वैशसं च प्रतीक्षध्वं रक्षध्वं चापि गोधनम्

rakṣadhvamapi rājānaṃ vyūhadhvaṃ vāhinīmapi |
vaiśasaṃ ca pratīkṣadhvaṃ rakṣadhvaṃ cāpi godhanam

एष वीरो महेष्वासः सर्वशस्त्रभृतांवरः ।
आगतः क्लीबवेषेण पार्थो नास्त्यत्र संशयः

eṣa vīro maheṣvāsaḥ sarvaśastrabhṛtāṃvaraḥ |
āgataḥ klībaveṣeṇa pārtho nāstyatra saṃśayaḥ

एतावदुक्त्वा वचनं भीष्ममालोक्य चाब्रवीत्

etāvaduktvā vacanaṃ bhīṣmamālokya cābravīt

नदीज लङ्केशवनारिकेतुर्नगाह्वयो नाम नगारिसूनुः ।
गत्या सुरेशः क्वचिदङ्गनेव गुरुर्बभाषे वचनं तदानीम्

nadīja laṅkeśavanāriketurnagāhvayo nāma nagārisūnuḥ |
gatyā sureśaḥ kvacidaṅganeva gururbabhāṣe vacanaṃ tadānīm

इत्युक्त्वा संज्ञया द्रोणस्तूष्णीमासीद्विशांपते ।
भारद्वाजवचः श्रुत्वा गाङ्गेयः संज्ञयाऽब्रवीत्

ityuktvā saṃjñayā droṇastūṣṇīmāsīdviśāṃpate |
bhāradvājavacaḥ śrutvā gāṅgeyaḥ saṃjñayā'bravīt

अतीतं चक्रमस्माकं विषयान्तरमागताः ।
अतीतः समयश्चोक्त अस्माभिर्यः सभातले ।
न भयं शत्रुतः कार्यं शङ्कां त्यज नरर्षभ

atītaṃ cakramasmākaṃ viṣayāntaramāgatāḥ |
atītaḥ samayaścokta asmābhiryaḥ sabhātale |
na bhayaṃ śatrutaḥ kāryaṃ śaṅkāṃ tyaja nararṣabha

देवव्रतेनैवमुक्ते वचने हितकारिणा ।
दुर्योधनमथालोक्य संज्ञया द्रोण अब्रवीत्

devavratenaivamukte vacane hitakāriṇā |
duryodhanamathālokya saṃjñayā droṇa abravīt

एष वीरो महेष्वासः सर्वशस्त्रभृतांवरः ।
आगतः क्लीबरूपेण पार्थो नास्त्यत्र संशयः

eṣa vīro maheṣvāsaḥ sarvaśastrabhṛtāṃvaraḥ |
āgataḥ klībarūpeṇa pārtho nāstyatra saṃśayaḥ

एष पार्थो हि विक्रान्तः सव्यसाची परन्तपः ।
ये जेतारो महीपानाममुना कुरवो हताः

eṣa pārtho hi vikrāntaḥ savyasācī parantapaḥ |
ye jetāro mahīpānāmamunā kuravo hatāḥ

यस्मिञ्जाते मही कृत्स्ना निर्भरोच्छ्वासिताऽभवत् ।
येन मे दक्षिणा दत्ता बद्ध्वा द्रुपदमोजसा

yasmiñjāte mahī kṛtsnā nirbharocchvāsitā'bhavat |
yena me dakṣiṇā dattā baddhvā drupadamojasā

विद्ध्वा वियद्गतं लक्ष्यं विनिर्जित्य च पार्थिवान् ।
निर्जिता येन पाञ्चाली पुरा येन स्वयंवरे

viddhvā viyadgataṃ lakṣyaṃ vinirjitya ca pārthivān |
nirjitā yena pāñcālī purā yena svayaṃvare

खाण्डवे येन संतृप्तो वह्निर्जित्वा सुरासुरान् ।
परिणीता सुभद्रा च येन निर्जित्य यादवान्

khāṇḍave yena saṃtṛpto vahnirjitvā surāsurān |
pariṇītā subhadrā ca yena nirjitya yādavān

निर्जितो येन युद्धेन त्रिपुरारिः स्मरार्दनः

nirjito yena yuddhena tripurāriḥ smarārdanaḥ

गत्वा त्रिविष्टपं येन जितेन्द्रा दानवा युधि ।
निवातकवचा राजन्दानवानां त्रिकोटयः ।
निर्जिताः कालकेयाश्च हिरण्यपुरवासिनः

gatvā triviṣṭapaṃ yena jitendrā dānavā yudhi |
nivātakavacā rājandānavānāṃ trikoṭayaḥ |
nirjitāḥ kālakeyāśca hiraṇyapuravāsinaḥ

येन त्वं मोचितो बद्धश्चित्रसेनेन तद्वने

yena tvaṃ mocito baddhaścitrasenena tadvane

येन गत्वोत्तरं मेरोरानिनाय महद्धनम् ।
याजितो धर्मसूनुश्च नृपान्सर्वान्विजित्य च

yena gatvottaraṃ merorānināya mahaddhanam |
yājito dharmasūnuśca nṛpānsarvānvijitya ca

यस्मिञ्शौर्यं च वीर्यं च तेजो धैर्यं पराक्रमः ।
औदार्यं चैव गाम्भीर्यं श्रीर्ह्रीर्धर्मो दयाऽऽर्जवम् ।
एवमादिगुणोपेतः सोयं पार्थो न संशयः

yasmiñśauryaṃ ca vīryaṃ ca tejo dhairyaṃ parākramaḥ |
audāryaṃ caiva gāmbhīryaṃ śrīrhrīrdharmo dayā''rjavam |
evamādiguṇopetaḥ soyaṃ pārtho na saṃśayaḥ

नाजित्वा विनिवर्तेत सर्वानपि मरुद्गणान्

nājitvā vinivarteta sarvānapi marudgaṇān

क्लेशितश्च वने शूरो वासवेन च शिक्षितः ।
अमर्षवशमापन्नो योत्स्यते नात्र संशयः ।
न ह्यस्य प्रतियोद्धारमन्यं पश्यामि कौरव

kleśitaśca vane śūro vāsavena ca śikṣitaḥ |
amarṣavaśamāpanno yotsyate nātra saṃśayaḥ |
na hyasya pratiyoddhāramanyaṃ paśyāmi kaurava

महादेवोपि पार्थेन श्रूयते युद्धतोषितः ।
किरातवेषप्रच्छन्नो गिरौ हिमवति प्रभुः

mahādevopi pārthena śrūyate yuddhatoṣitaḥ |
kirātaveṣapracchanno girau himavati prabhuḥ

इत्येवंवादिनं द्रोणं कर्णः क्रुद्धोऽभ्यभाषत

ityevaṃvādinaṃ droṇaṃ karṇaḥ kruddho'bhyabhāṣata

सदा भवान्फल्गुनस्य गुणानस्मासु कत्थसे ।
न चार्जुनः कलापूर्णो मम दुर्योधनस्य वा

sadā bhavānphalgunasya guṇānasmāsu katthase |
na cārjunaḥ kalāpūrṇo mama duryodhanasya vā

यद्येष पार्थो राधेय कृतं कार्यं भवेन्मम ।
ज्ञाताः पुनश्चरिष्यन्ति द्वादशान्यांश्च वत्सरान्

yadyeṣa pārtho rādheya kṛtaṃ kāryaṃ bhavenmama |
jñātāḥ punaścariṣyanti dvādaśānyāṃśca vatsarān

अथवा कश्चिदेवान्यः क्लीबरूपेण देवराट् ।
शरैरेनं सुनिशितैः पातयिष्यामि भूतले

athavā kaścidevānyaḥ klībarūpeṇa devarāṭ |
śarairenaṃ suniśitaiḥ pātayiṣyāmi bhūtale

तस्मिन्वदति तां वाचं धार्तराष्ट्रे परन्तपे ।
भीष्मो द्रोणः कृपो द्रौणिः पौरुषं तदपूजयन्

tasminvadati tāṃ vācaṃ dhārtarāṣṭre parantape |
bhīṣmo droṇaḥ kṛpo drauṇiḥ pauruṣaṃ tadapūjayan

तां शमीमभिसंगम्य पार्थो वैराटिमब्रवीत् ।
सुखसंवर्धितं पित्रा समराणामकोविदम्

tāṃ śamīmabhisaṃgamya pārtho vairāṭimabravīt |
sukhasaṃvardhitaṃ pitrā samarāṇāmakovidam

एहि भूमिंजयारुह्य वैराटे महतीं शमीम् ।
समादिष्टो मया क्षिप्रं धनुर्गाण्डीवमानय

ehi bhūmiṃjayāruhya vairāṭe mahatīṃ śamīm |
samādiṣṭo mayā kṣipraṃ dhanurgāṇḍīvamānaya

नेमानीष्वासनानीह सोढुं शक्ष्यन्ति मे बलम् ।
नालं भारं गुरुं भेत्तुं कुञ्जरं वा प्रमर्दितुम्

nemānīṣvāsanānīha soḍhuṃ śakṣyanti me balam |
nālaṃ bhāraṃ guruṃ bhettuṃ kuñjaraṃ vā pramarditum

मम वा बाहुविक्षेपं शत्रूनिह विजेष्यतः ।
नेच्छामि तैरहं कर्तुं कर्म वैजयिकं त्विह

mama vā bāhuvikṣepaṃ śatrūniha vijeṣyataḥ |
necchāmi tairahaṃ kartuṃ karma vaijayikaṃ tviha

अतिसूक्ष्माणि ह्रस्वानि सर्वाणि च मृदूनि च ।
आयुधानि महाबाहो तवैतानि महाबल

atisūkṣmāṇi hrasvāni sarvāṇi ca mṛdūni ca |
āyudhāni mahābāho tavaitāni mahābala

तस्माद्भूमिंजयारुह्य शमीमेतां पलाशिनीम् ।
अस्यां हि पाण्डुपुत्राणां धनूंषि निहितात्युत

tasmādbhūmiṃjayāruhya śamīmetāṃ palāśinīm |
asyāṃ hi pāṇḍuputrāṇāṃ dhanūṃṣi nihitātyuta

युधिष्ठिरस्य भीमस्य बीभत्सोर्यमयोस्तथा ।
ध्वजा शराश्च शूराणां दिव्यानि कवचानि च

yudhiṣṭhirasya bhīmasya bībhatsoryamayostathā |
dhvajā śarāśca śūrāṇāṃ divyāni kavacāni ca

अत्रैव तु महावीर्यं धनुः पार्थस्य गाण्डिवम् ।
एकं शतसहस्रेण संमितं राष्ट्रवर्धनम्

atraiva tu mahāvīryaṃ dhanuḥ pārthasya gāṇḍivam |
ekaṃ śatasahasreṇa saṃmitaṃ rāṣṭravardhanam

व्यायामसहमत्यर्थं तृणराजसमं महत् ।
सर्वायुधमहामात्रं सर्वारिक्षयकारकम्

vyāyāmasahamatyarthaṃ tṛṇarājasamaṃ mahat |
sarvāyudhamahāmātraṃ sarvārikṣayakārakam

सुवर्णविकृतं दिव्यं श्लक्ष्णमायतमव्रणम् ।
अलं भारं गुरुं सोढुं वारुणं च सुदर्शनम्

suvarṇavikṛtaṃ divyaṃ ślakṣṇamāyatamavraṇam |
alaṃ bhāraṃ guruṃ soḍhuṃ vāruṇaṃ ca sudarśanam

तादृशान्येव सर्वाणि बलवन्ति दृढानि च ।
युधिष्ठिरस्य भीमस्य बीभत्सोर्यमयोस्तथा ।
प्रथितानि विशिष्टानि दुर्दशानि भवन्त्युत

tādṛśānyeva sarvāṇi balavanti dṛḍhāni ca |
yudhiṣṭhirasya bhīmasya bībhatsoryamayostathā |
prathitāni viśiṣṭāni durdaśāni bhavantyuta

शरीरमिह चासक्तं शम्यां शुष्कं पुरा किल ।
तदहं राजपुत्रः सन्स्पृशेयं पाणिना कथम्

śarīramiha cāsaktaṃ śamyāṃ śuṣkaṃ purā kila |
tadahaṃ rājaputraḥ sanspṛśeyaṃ pāṇinā katham

न मामेवंविधं कर्म कारयस्व बृहन्नले ।
कथं वा शक्यते कर्तुं बुद्ध्या त्वं मन्यसे कथं

na māmevaṃvidhaṃ karma kārayasva bṛhannale |
kathaṃ vā śakyate kartuṃ buddhyā tvaṃ manyase kathaṃ

नैवंविधं मया युक्तमालब्धुं क्षत्रयोनिना ।
महता राजपुत्रेण मन्त्रयज्ञविदा सता

naivaṃvidhaṃ mayā yuktamālabdhuṃ kṣatrayoninā |
mahatā rājaputreṇa mantrayajñavidā satā

स्पृष्टवन्तं शरीरं मां शववाहमिवाशुचिम् ।
कथं वा व्यवहार्यं वै कुर्वीथास्त्वं बृहन्नले

spṛṣṭavantaṃ śarīraṃ māṃ śavavāhamivāśucim |
kathaṃ vā vyavahāryaṃ vai kurvīthāstvaṃ bṛhannale

तमुवाच ततः शूरः पार्थं परपुंरजयः ।
दायादं सर्वमत्स्यानां कुले जातं विशारदम्

tamuvāca tataḥ śūraḥ pārthaṃ parapuṃrajayaḥ |
dāyādaṃ sarvamatsyānāṃ kule jātaṃ viśāradam

जानामि त्वां महाप्राज्ञ शुभं जात्या कुलेन च ।
कथं नु पापकं कर्म ब्रूयां त्वाऽहं परन्तप

jānāmi tvāṃ mahāprājña śubhaṃ jātyā kulena ca |
kathaṃ nu pāpakaṃ karma brūyāṃ tvā'haṃ parantapa

व्यवहार्यश्च राजेन्द्र शुद्धश्चैव भविष्यसि ।
धनूंष्येतानि मा भैस्त्वं शरीरं नात्र विद्यते

vyavahāryaśca rājendra śuddhaścaiva bhaviṣyasi |
dhanūṃṣyetāni mā bhaistvaṃ śarīraṃ nātra vidyate

दायादं मत्स्यराजस्य कुले जातं मनस्विनम् ।
कथं वा नन्दितं कर्म कारये त्वां नृपात्मज

dāyādaṃ matsyarājasya kule jātaṃ manasvinam |
kathaṃ vā nanditaṃ karma kāraye tvāṃ nṛpātmaja

एवमुक्तः स पार्थेन रथात्प्रस्कन्द्य कुण्डली ।
आरुरोह शमीवृक्षं वैराटिरवशस्तदा

evamuktaḥ sa pārthena rathātpraskandya kuṇḍalī |
āruroha śamīvṛkṣaṃ vairāṭiravaśastadā

तमन्वशासच्छत्रुघ्नो रथे तिष्ठन्धनञ्जयः ।
अवरोपय वृक्षाग्राद्धनूंष्येतानि माचिरम्

tamanvaśāsacchatrughno rathe tiṣṭhandhanañjayaḥ |
avaropaya vṛkṣāgrāddhanūṃṣyetāni māciram

सोपहृत्य महार्हाणि धनूंषि पृथुवक्षसाम् ।
परिवेष्टनपत्राणि विमुच्य समुपानयत्

sopahṛtya mahārhāṇi dhanūṃṣi pṛthuvakṣasām |
pariveṣṭanapatrāṇi vimucya samupānayat

परिवेष्टनमेतेषां सर्वं मुञ्चस्व माचिरम् ।
तेषां संनहनीयानि परिमुच्य परन्तपः ।
अपश्यत्तत्र गाण्डीवं चतुर्भिरपरैः सह

pariveṣṭanameteṣāṃ sarvaṃ muñcasva māciram |
teṣāṃ saṃnahanīyāni parimucya parantapaḥ |
apaśyattatra gāṇḍīvaṃ caturbhiraparaiḥ saha

तेषां विमुच्यमानानां धनुषामर्कवर्चसाम् ।
विनिश्चेरुः प्रभा दिव्या ग्रहाणामुदयेष्विव

teṣāṃ vimucyamānānāṃ dhanuṣāmarkavarcasām |
viniśceruḥ prabhā divyā grahāṇāmudayeṣviva

स तेषां रूपमालेक्य भोगिनामिव दृम्भताम् ।
हृष्टरोमा भयोद्विग्रः प्रवेपिततनुस्तदा

sa teṣāṃ rūpamālekya bhogināmiva dṛmbhatām |
hṛṣṭaromā bhayodvigraḥ pravepitatanustadā

अर्जुनेन समाश्वस्तः किंचिद्धृष्टो नृपात्मजः ।
तेषां संदर्शनाभ्यासं स्पर्शाभ्यासं पुनः पुनः ॥ 58

arjunena samāśvastaḥ kiṃciddhṛṣṭo nṛpātmajaḥ |
teṣāṃ saṃdarśanābhyāsaṃ sparśābhyāsaṃ punaḥ punaḥ || 58

आमील्य पुनरुन्मील्य स्पृष्ट्वास्पृष्ट्वा चकार सः ।
सम्यग्घुण्टस्तदाऽऽश्वस्तः क्षणेन समपद्यत ॥ 59

āmīlya punarunmīlya spṛṣṭvāspṛṣṭvā cakāra saḥ |
samyagghuṇṭastadā''śvastaḥ kṣaṇena samapadyata || 59

संस्पृश्य तानि चापानि भानुमन्ति बृहन्ति च ।
वैराटिरर्जुनं राजन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ 60

saṃspṛśya tāni cāpāni bhānumanti bṛhanti ca |
vairāṭirarjunaṃ rājannidaṃ vacanamabravīt || 60