अध्याय 99: नारद मातलि को पाताल नगर दिखाते हैं

एतत्तु नागलोकस्य नाभिस्थाने स्थितं पुरम् ।
पातालमिति विख्यातं दैत्यदानवसेवितम्

etattu nāgalokasya nābhisthāne sthitaṃ puram |
pātālamiti vikhyātaṃ daityadānavasevitam

इदमद्भिः समं प्राप्ता ये केचिद्भुवि जङ्गमाः ।
प्रविशन्तो महानादं नदन्ति भयपीडिताः

idamadbhiḥ samaṃ prāptā ye kecidbhuvi jaṅgamāḥ |
praviśanto mahānādaṃ nadanti bhayapīḍitāḥ

अत्रासुरोऽग्निः सततं दीप्यते वारिभोजनः ।
व्यापारेण धृतात्मानं निबद्धं समबुध्यत

atrāsuro'gniḥ satataṃ dīpyate vāribhojanaḥ |
vyāpāreṇa dhṛtātmānaṃ nibaddhaṃ samabudhyata

अत्रामृतं सुरैः पीत्वा निहितं निहतारिभिः ॥
अतः सोमस्य हानिश्च वृद्धिश्चैव प्रदृश्यते

atrāmṛtaṃ suraiḥ pītvā nihitaṃ nihatāribhiḥ ||
ataḥ somasya hāniśca vṛddhiścaiva pradṛśyate

अत्रादित्यो हयशिराः काले पर्वणि पर्वणि ।
उत्तिष्ठति सुवर्णाख्यो वाग्भिरापूरयञ्जगत्

atrādityo hayaśirāḥ kāle parvaṇi parvaṇi |
uttiṣṭhati suvarṇākhyo vāgbhirāpūrayañjagat

यस्मादलं समस्तास्ताः पतन्ति जलमूर्तयः ।
तस्मात्पातालमित्येव ख्यायते पुरमुत्तमम्

yasmādalaṃ samastāstāḥ patanti jalamūrtayaḥ |
tasmātpātālamityeva khyāyate puramuttamam

ऐरावणोऽस्मात्सलिलं गृहीत्वा जगतो हितः ।
मेघेष्वामुञ्चते शीतं यन्महेन्द्रः प्रवर्षति

airāvaṇo'smātsalilaṃ gṛhītvā jagato hitaḥ |
megheṣvāmuñcate śītaṃ yanmahendraḥ pravarṣati

ऐरावतो नागराजो वामनः कुमुदोऽञ्जनः ।
प्रसूताः सुप्रतीकस्य वंशे वारणसत्तमाः

airāvato nāgarājo vāmanaḥ kumudo'ñjanaḥ |
prasūtāḥ supratīkasya vaṃśe vāraṇasattamāḥ

अत्र नानाविधाकारास्तिमयो नैकरूपिणः ।
अप्सु सोमप्रभां पीत्वा वसन्ति जलचारिणः

atra nānāvidhākārāstimayo naikarūpiṇaḥ |
apsu somaprabhāṃ pītvā vasanti jalacāriṇaḥ

अत्र सूर्यांशुभिर्भिन्नाः पातालतलमाश्रिताः ।
मृता हि दिवसे सूत पुनर्जीवन्ति वै निशि

atra sūryāṃśubhirbhinnāḥ pātālatalamāśritāḥ |
mṛtā hi divase sūta punarjīvanti vai niśi

उदयन्नित्यशश्चात्र चन्द्रमा रश्मिबाहुभिः ।
अमृतं स्पृश्य संस्पर्शात्संजीवयतिदेहिनः

udayannityaśaścātra candramā raśmibāhubhiḥ |
amṛtaṃ spṛśya saṃsparśātsaṃjīvayatidehinaḥ

अत्र तेऽधर्मनिरता बद्धाः कालेन पीडिताः ।
दैतेया निवसन्ति स्म वासवेन हृतश्रियः

atra te'dharmaniratā baddhāḥ kālena pīḍitāḥ |
daiteyā nivasanti sma vāsavena hṛtaśriyaḥ

अत्र भूतपतिर्नाम सर्वभूतमहेश्वरः ।
भूतये सर्वभूतानामचरत्तप उत्तमम्

atra bhūtapatirnāma sarvabhūtamaheśvaraḥ |
bhūtaye sarvabhūtānāmacarattapa uttamam

अत्र गोव्रतिनो विप्राः स्वाध्यायाम्नायकर्शिताः ।
त्यक्तप्राणा जितस्वर्गा निवसन्ति महर्षयः

atra govratino viprāḥ svādhyāyāmnāyakarśitāḥ |
tyaktaprāṇā jitasvargā nivasanti maharṣayaḥ

यत्रतत्रशयो नित्यं येनकेनचिदाशितः ।
येनकेनचिदाच्छन्नः स गोव्रत इहोच्यते

yatratatraśayo nityaṃ yenakenacidāśitaḥ |
yenakenacidācchannaḥ sa govrata ihocyate

पश्य यद्यत्र ते कश्चिद्रोचते गुणतो वरः ।
वरयिष्यामि तं गत्वा यत्नमास्थाय मातले

paśya yadyatra te kaścidrocate guṇato varaḥ |
varayiṣyāmi taṃ gatvā yatnamāsthāya mātale

अण्डमेतञ्जले न्यस्तं दीप्यमानमिव श्रिया ।
आप्रजानां निसर्गाद्वै नोद्भिद्यति न सर्पति

aṇḍametañjale nyastaṃ dīpyamānamiva śriyā |
āprajānāṃ nisargādvai nodbhidyati na sarpati

नास्य जातिं निसर्गं वा कथ्यमानं श्रृणोमि वै ।
पितरं मातरं चापि नास्य जानाति कश्चन

nāsya jātiṃ nisargaṃ vā kathyamānaṃ śrṛṇomi vai |
pitaraṃ mātaraṃ cāpi nāsya jānāti kaścana

अतः किल महानग्निरन्तकाले समुत्थितः ।
धक्ष्यते मातले सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

ataḥ kila mahānagnirantakāle samutthitaḥ |
dhakṣyate mātale sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram

मातलिस्त्वब्रवीच्छ्रुत्वा नारदस्याथ भाषितम् ।
न मेऽत्र रोचते कश्चिदन्यतो व्रज माचिरम्

mātalistvabravīcchrutvā nāradasyātha bhāṣitam |
na me'tra rocate kaścidanyato vraja māciram