अध्याय 98: नारद मातलि को वरुणलोक दिखाते हैं

मातलिस्तु व्रजन्मार्गे नारदेन महर्षिणा ।
वरुणं गच्छता द्रष्टुं समागच्छद्यदृच्छया

mātalistu vrajanmārge nāradena maharṣiṇā |
varuṇaṃ gacchatā draṣṭuṃ samāgacchadyadṛcchayā

नारदोऽथाब्रवीदेनं क्व भवान्गन्तुमुद्यतः ।
स्येन वा सूत कार्येण शासनाद्वा शतक्रतोः

nārado'thābravīdenaṃ kva bhavāngantumudyataḥ |
syena vā sūta kāryeṇa śāsanādvā śatakratoḥ

मातलिर्नारदेनैवं संपृष्टः पथि गच्छता ।
यथावत्सर्वमाचष्ट स्वकार्यं नारदं प्रति

mātalirnāradenaivaṃ saṃpṛṣṭaḥ pathi gacchatā |
yathāvatsarvamācaṣṭa svakāryaṃ nāradaṃ prati

तमुवाचाथ स मुनिर्गच्छावः सहिताविति ।
सलिलेशदिदृक्षार्थमहमप्युद्यतो दिवः

tamuvācātha sa munirgacchāvaḥ sahitāviti |
salileśadidṛkṣārthamahamapyudyato divaḥ

अहं ते सर्वमाख्यास्ये दर्शयन्वसुधातलम् ।
दृष्ट्वा तत्र वरं कंचिद्रोचयिष्याव मातले

ahaṃ te sarvamākhyāsye darśayanvasudhātalam |
dṛṣṭvā tatra varaṃ kaṃcidrocayiṣyāva mātale

अवगाह्य तु तौ भूमिमुभौ मातलिनारदौ ।
ददृशाते महात्मानौ लोकपालमपां पतिम्

avagāhya tu tau bhūmimubhau mātalināradau |
dadṛśāte mahātmānau lokapālamapāṃ patim

तत्र देवर्षिसदृशीं पूजां स प्राप नारदः ।
महेन्द्रसदृशीं चैव मातलिः प्रत्यपद्यत

tatra devarṣisadṛśīṃ pūjāṃ sa prāpa nāradaḥ |
mahendrasadṛśīṃ caiva mātaliḥ pratyapadyata

तावुभौ ग्रीतमनसौ कार्यवन्तौ निवेद्य ह ।
वरुणेनाभ्यनुज्ञातौ नागलोकं विचेरतुः

tāvubhau grītamanasau kāryavantau nivedya ha |
varuṇenābhyanujñātau nāgalokaṃ viceratuḥ

नारदः सर्वभूतानामन्तर्भूमिनिवासिनाम् ।
जानंश्चकार व्याख्यानं यन्तुः सर्वमशेषतः

nāradaḥ sarvabhūtānāmantarbhūminivāsinām |
jānaṃścakāra vyākhyānaṃ yantuḥ sarvamaśeṣataḥ

दृष्टस्ते वरुणः सूत पुत्रपौत्रसमावृतः ।
पश्योदकपतेः स्थानं सर्वतोभद्रमृद्धिमत्

dṛṣṭaste varuṇaḥ sūta putrapautrasamāvṛtaḥ |
paśyodakapateḥ sthānaṃ sarvatobhadramṛddhimat

एष पुत्रो महाप्रज्ञो वरुणस्येह गोपतेः ।
एष वै शीलवृत्तेन शौचेन च विशिष्यते

eṣa putro mahāprajño varuṇasyeha gopateḥ |
eṣa vai śīlavṛttena śaucena ca viśiṣyate

एषोऽस्य पुत्रोऽभिमतः पुष्करः पुष्करेक्षणः ।
रूपवान्दर्शनीयश्च सोमपुत्र्या वृतः पतिः

eṣo'sya putro'bhimataḥ puṣkaraḥ puṣkarekṣaṇaḥ |
rūpavāndarśanīyaśca somaputryā vṛtaḥ patiḥ

ज्योत्स्नाकालीति यामाहुर्द्वितीयां रूपतः श्रियम् ।
अदित्याश्चैव यः पुत्रो ज्येष्ठः श्रेष्ठः कृतः स्मृतः

jyotsnākālīti yāmāhurdvitīyāṃ rūpataḥ śriyam |
adityāścaiva yaḥ putro jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ kṛtaḥ smṛtaḥ

भवनं पश्य वारुण्यं यदेतत्सर्वकाञ्चनम् ।
यत्प्राप्य सुरतां प्राप्ताः सुराः सुरपतेः सखे

bhavanaṃ paśya vāruṇyaṃ yadetatsarvakāñcanam |
yatprāpya suratāṃ prāptāḥ surāḥ surapateḥ sakhe

एतानि हृतराज्यानां दैतेयानां स्म मातले ।
दीप्यमानानि दृश्यन्ते सर्वप्रहरणान्युत

etāni hṛtarājyānāṃ daiteyānāṃ sma mātale |
dīpyamānāni dṛśyante sarvapraharaṇānyuta

अक्षयाणि किलैतानि विवर्तन्ते स्म मातले ।
अनुभावप्रयुक्तानि सुरैरवजितानि ह

akṣayāṇi kilaitāni vivartante sma mātale |
anubhāvaprayuktāni surairavajitāni ha

अत्र राक्षसजात्यश्च दैत्यजात्यश्च मातले ।
दिव्यप्रहरणाश्चासन्पूर्वदैवतनिर्मिताः

atra rākṣasajātyaśca daityajātyaśca mātale |
divyapraharaṇāścāsanpūrvadaivatanirmitāḥ

अग्निरेष महार्चिष्माञ्जागर्ति वारुणे ह्रदे ।
वैष्णवं चक्रमाविद्धं विधूमेन हविष्मता

agnireṣa mahārciṣmāñjāgarti vāruṇe hrade |
vaiṣṇavaṃ cakramāviddhaṃ vidhūmena haviṣmatā

एष गाण्डीमयश्चापो लोकसंहारसंभृतः ।
रक्ष्यते दैवतैर्नित्यं यतस्तद्गाण्डिवं धनुः

eṣa gāṇḍīmayaścāpo lokasaṃhārasaṃbhṛtaḥ |
rakṣyate daivatairnityaṃ yatastadgāṇḍivaṃ dhanuḥ

एष कृत्ये समुत्पन्ने तत्तद्धारयते बलम् ।
सहस्रशतसङ्ख्येन प्राणेन सततं ध्रुवः

eṣa kṛtye samutpanne tattaddhārayate balam |
sahasraśatasaṅkhyena prāṇena satataṃ dhruvaḥ

अशास्यानपि शास्त्येष रक्षोबन्धुषु राजसु ।
सृष्टः प्रथमतश्चण्डो ब्रह्मणा ब्रह्मवादिना

aśāsyānapi śāstyeṣa rakṣobandhuṣu rājasu |
sṛṣṭaḥ prathamataścaṇḍo brahmaṇā brahmavādinā

एतच्छस्त्रं नरेन्द्राणां महच्चक्रे भासितम् ।
पुत्राः सलिलराजस्य धारयन्ति महोदयम्

etacchastraṃ narendrāṇāṃ mahaccakre bhāsitam |
putrāḥ salilarājasya dhārayanti mahodayam

एतत्सलिलराजस्य छत्रं छत्रगृहे स्थितम् ।
सर्वतः सलिलं शीतं जीमूत इव वर्षति

etatsalilarājasya chatraṃ chatragṛhe sthitam |
sarvataḥ salilaṃ śītaṃ jīmūta iva varṣati

एतच्छत्रात्परिभ्रष्टं सलिलं सोमनिर्मलम् ।
तमसा मूर्छितं भाति येन नार्छति दर्शनम्

etacchatrātparibhraṣṭaṃ salilaṃ somanirmalam |
tamasā mūrchitaṃ bhāti yena nārchati darśanam

बहून्यद्भुतरूपाणि द्रष्टव्यानीह मातले ।
तव कार्योपरोधस्तु तस्माद्गच्छाव मा चिरम्

bahūnyadbhutarūpāṇi draṣṭavyānīha mātale |
tava kāryoparodhastu tasmādgacchāva mā ciram

भगवद्यानपर्वमि अष्टनवतितमोऽध्यायः ॥
पातालं गच्छतो मातलेः वरुणं गच्छता नारदेन यदृच्छया पथि समागमः

bhagavadyānaparvami aṣṭanavatitamo'dhyāyaḥ ||
pātālaṃ gacchato mātaleḥ varuṇaṃ gacchatā nāradena yadṛcchayā pathi samāgamaḥ

वरुणेन सत्कृतयोस्तयोस्तमापृच्छ्य पातालं प्रति निवर्तनम्

varuṇena satkṛtayostayostamāpṛcchya pātālaṃ prati nivartanam

नारदेन मातलिंप्रति वरुणलोके तत्तद्वस्तुविशेषान्प्रदर्श्य तद्गुणवर्णनम्

nāradena mātaliṃprati varuṇaloke tattadvastuviśeṣānpradarśya tadguṇavarṇanam