अध्याय 82: श्रीकृष्ण हस्तिनापुर के लिए प्रस्थान करते हैं

कुरूणामद्य सर्वेषां भवान्सुहृदनुत्तमः ।
संबन्धी दयितो नित्यमुभयोः पक्षयोरपि

kurūṇāmadya sarveṣāṃ bhavānsuhṛdanuttamaḥ |
saṃbandhī dayito nityamubhayoḥ pakṣayorapi

पाण्डवैर्धार्तराष्ट्राणां प्रतिपाद्यमनामयम् ।
समर्थः प्रशमं चैव कर्तुमर्हसि केशव

pāṇḍavairdhārtarāṣṭrāṇāṃ pratipādyamanāmayam |
samarthaḥ praśamaṃ caiva kartumarhasi keśava

त्वमित्तः पुण्डरीकाक्ष सुयोधनममर्षणम् ।
शान्त्यर्थं भ्रातरं ब्रूया यत्तद्वाच्यममित्रहन्

tvamittaḥ puṇḍarīkākṣa suyodhanamamarṣaṇam |
śāntyarthaṃ bhrātaraṃ brūyā yattadvācyamamitrahan

त्वया धर्मार्थयुक्तं चेदुक्तं शिवमनामयम् ।
हितं नादास्यते बालो दिष्टस्य वशमेष्यति

tvayā dharmārthayuktaṃ ceduktaṃ śivamanāmayam |
hitaṃ nādāsyate bālo diṣṭasya vaśameṣyati

धर्म्यमस्मद्धितं चैव कुरूणां यदनामयम् ।
एष यास्यामि राजानं धृतराष्ट्रमभीप्सया

dharmyamasmaddhitaṃ caiva kurūṇāṃ yadanāmayam |
eṣa yāsyāmi rājānaṃ dhṛtarāṣṭramabhīpsayā

ततो व्यपेते तमसि सूर्ये विमल उद्गते ।
मैत्रे मुहूर्ते संप्राप्ते मद्वर्चिषि दिवाकरे

tato vyapete tamasi sūrye vimala udgate |
maitre muhūrte saṃprāpte madvarciṣi divākare

कौमुदे मासि रेवत्यां शरदन्ते हिमागमे ।
स्फीतसस्यसुखे काले कल्यः सत्ववतां वरः

kaumude māsi revatyāṃ śaradante himāgame |
sphītasasyasukhe kāle kalyaḥ satvavatāṃ varaḥ

मङ्गल्याः पुण्यनिर्घोषा वाचः श्रृण्वंश्च सूनृताः ।
ब्राह्मणानां प्रतीतानामृषीणामिव वासवः

maṅgalyāḥ puṇyanirghoṣā vācaḥ śrṛṇvaṃśca sūnṛtāḥ |
brāhmaṇānāṃ pratītānāmṛṣīṇāmiva vāsavaḥ

कृत्वा पौर्वाह्णिकं कृत्यं स्नातः शुचिरलङ्कृतः ।
उपतस्थे विवस्वन्तं पावकं च जनार्दनः

kṛtvā paurvāhṇikaṃ kṛtyaṃ snātaḥ śuciralaṅkṛtaḥ |
upatasthe vivasvantaṃ pāvakaṃ ca janārdanaḥ

ऋषभं पृष्ठ आलभ्य ब्राह्मणानभिवाद्य च ।
अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा पश्यन्कल्याणमग्रतः

ṛṣabhaṃ pṛṣṭha ālabhya brāhmaṇānabhivādya ca |
agniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā paśyankalyāṇamagrataḥ

तत्प्रतिज्ञाय वचनं पाण्डवस्य जनार्दनः ।
शिनेर्नप्तारमासीनमभ्यभाषत सात्यकिम्

tatpratijñāya vacanaṃ pāṇḍavasya janārdanaḥ |
śinernaptāramāsīnamabhyabhāṣata sātyakim

रथ आरोप्यतां शङ्खश्चक्रं च गदया सह ।
उपासङ्गाश्च शक्त्यश्च सर्वप्रहरणानि च

ratha āropyatāṃ śaṅkhaścakraṃ ca gadayā saha |
upāsaṅgāśca śaktyaśca sarvapraharaṇāni ca

दुर्योधनश्च दुष्टात्मा कर्णश्च सहसौबलः ।
न च शत्रुरवज्ञेयो दुर्बलोऽपि बलीयसा

duryodhanaśca duṣṭātmā karṇaśca sahasaubalaḥ |
na ca śatruravajñeyo durbalo'pi balīyasā

ततस्तन्मतमाज्ञाय केशवस्य पुनःसराः ।
प्रसस्त्नुर्योजयिष्यन्तो रथं चक्रगदाभृतः

tatastanmatamājñāya keśavasya punaḥsarāḥ |
prasastnuryojayiṣyanto rathaṃ cakragadābhṛtaḥ

तं दीप्तमिव कालाग्निमाकाशगमिवाशुगम् ।
सूर्यचन्द्रप्रकाशाभ्यां चक्राभ्यां समलङ्कृतम्

taṃ dīptamiva kālāgnimākāśagamivāśugam |
sūryacandraprakāśābhyāṃ cakrābhyāṃ samalaṅkṛtam

अर्धचन्द्रैश्च चन्द्रैश्च मत्स्यैः समृगपक्षिभिः ।
पुष्पैश्च विविधैश्चित्रं मणिरत्नैश्च सर्वशः

ardhacandraiśca candraiśca matsyaiḥ samṛgapakṣibhiḥ |
puṣpaiśca vividhaiścitraṃ maṇiratnaiśca sarvaśaḥ

तरुणादित्यसङ्काशं बृहन्तं चारुदर्शनम् ।
मणिहेमविचित्राङ्गं सुध्वजं सुपताकिनम्

taruṇādityasaṅkāśaṃ bṛhantaṃ cārudarśanam |
maṇihemavicitrāṅgaṃ sudhvajaṃ supatākinam

सूपस्करमनाधृष्यं वैयाघ्रपरिवारणम् ।
यशोघ्नं प्रत्यमित्राणां यदूनां नन्दिवर्धनम्

sūpaskaramanādhṛṣyaṃ vaiyāghraparivāraṇam |
yaśoghnaṃ pratyamitrāṇāṃ yadūnāṃ nandivardhanam

वाजिभिः शैब्यसुग्रीवमेधपुष्पबलाहकैः ।
स्नातैः संपादयामासुः संपन्नैः सर्वसंपदा

vājibhiḥ śaibyasugrīvamedhapuṣpabalāhakaiḥ |
snātaiḥ saṃpādayāmāsuḥ saṃpannaiḥ sarvasaṃpadā

महिमानं तु कृष्णस्य भूय एवाभिवर्धयन् ।
सुघोषः पतगेन्द्रेण ध्वजेन युयुजे रथः

mahimānaṃ tu kṛṣṇasya bhūya evābhivardhayan |
sughoṣaḥ patagendreṇa dhvajena yuyuje rathaḥ

तं मेरुशिखरप्रख्यं मेघदुन्दुभिनिस्वनम् ।
आरुरोह रथं सौरिर्विमानमिव कामगम्

taṃ meruśikharaprakhyaṃ meghadundubhinisvanam |
āruroha rathaṃ saurirvimānamiva kāmagam

ततः सात्यकिमारोप्य प्रययौ पुरुषोत्तमः ।
पृथिवीं चान्तरिक्षं च रथघोषेण नादयन्

tataḥ sātyakimāropya prayayau puruṣottamaḥ |
pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca rathaghoṣeṇa nādayan

व्यपोढाभ्रस्ततः कालः क्षणेन समपद्यत ।
शिवश्चानुववौ वायुः प्रशान्तमभवद्रजः

vyapoḍhābhrastataḥ kālaḥ kṣaṇena samapadyata |
śivaścānuvavau vāyuḥ praśāntamabhavadrajaḥ

प्रदक्षिणानुलोमाश्च मङ्गल्या मृगपक्षिणः ।
प्रयाणे वासुदेवस्य बभूवुरनुयायिनः

pradakṣiṇānulomāśca maṅgalyā mṛgapakṣiṇaḥ |
prayāṇe vāsudevasya babhūvuranuyāyinaḥ

मङ्गल्यार्थप्रदैः शब्दैरन्ववर्तन्त सर्वशः ।
सारसाः शतपत्राश्च हंसाश्च मधुसूदनम्

maṅgalyārthapradaiḥ śabdairanvavartanta sarvaśaḥ |
sārasāḥ śatapatrāśca haṃsāśca madhusūdanam

मन्त्राहुतिमहाहोमैर्हूयमानश्च पावकः ।
प्रदक्षिणशिखो भूत्वा विधूमः समपद्यत

mantrāhutimahāhomairhūyamānaśca pāvakaḥ |
pradakṣiṇaśikho bhūtvā vidhūmaḥ samapadyata

वसिष्ठो वामदेवश्च भूरिद्युम्नो गयः क्रथः ।
शुकनारदवाल्मीका मरुत्तः कुशिको भृगुः

vasiṣṭho vāmadevaśca bhūridyumno gayaḥ krathaḥ |
śukanāradavālmīkā maruttaḥ kuśiko bhṛguḥ

देवब्रह्मर्षयश्चैव कृष्णं यदुसुखावहम् ।
प्रदक्षिणमवर्तन्त सहिता वासवानुजम्

devabrahmarṣayaścaiva kṛṣṇaṃ yadusukhāvaham |
pradakṣiṇamavartanta sahitā vāsavānujam

एवमेतैर्महाभागैर्महर्षिगणसाधुभिः ।
पूजितः प्रययौ कृष्णः कुरूणां सदनं प्रति

evametairmahābhāgairmaharṣigaṇasādhubhiḥ |
pūjitaḥ prayayau kṛṣṇaḥ kurūṇāṃ sadanaṃ prati

देवताभ्यो नमस्कृत्य ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च ।
प्रययौ पुण्डरीकाक्षः सात्यकेन सहाच्युतः

devatābhyo namaskṛtya brāhmaṇānsvasti vācya ca |
prayayau puṇḍarīkākṣaḥ sātyakena sahācyutaḥ

तं प्रयान्तमनुप्रायात्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
भीमसेनार्जुनौ चोभौ माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ

taṃ prayāntamanuprāyātkuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
bhīmasenārjunau cobhau mādrīputrau ca pāṇḍavau

चेकितानश्च विक्रान्तो धृष्टकेतुश्च चेदिपः ।
द्रुपदः काशिराजश्च शिखण्डी च महारथः

cekitānaśca vikrānto dhṛṣṭaketuśca cedipaḥ |
drupadaḥ kāśirājaśca śikhaṇḍī ca mahārathaḥ

धृष्टद्युम्नः सपुत्रश्च विराटः केकयैः सह ।
संसाधनार्थं प्रययुः क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम्

dhṛṣṭadyumnaḥ saputraśca virāṭaḥ kekayaiḥ saha |
saṃsādhanārthaṃ prayayuḥ kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham

ततोऽनुव्रज्य गोविन्दं धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
राज्ञां सकाशे द्युतिमानुवाचेदं वचस्तदा

tato'nuvrajya govindaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
rājñāṃ sakāśe dyutimānuvācedaṃ vacastadā

यो वै न कामान्न भयान्न लोभान्नार्थकारणात् ।
अन्यायमनुवर्तेत स्थिरबुद्धिरलोलुपः

yo vai na kāmānna bhayānna lobhānnārthakāraṇāt |
anyāyamanuvarteta sthirabuddhiralolupaḥ

धर्मज्ञो धृतिमान्प्राज्ञः सर्वभूतेषु केशवः ।
ईश्वरः सर्वभूतानां देवदेवः सनातनः

dharmajño dhṛtimānprājñaḥ sarvabhūteṣu keśavaḥ |
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ devadevaḥ sanātanaḥ

तं सर्वगुणसंपन्नं श्रीवत्सकृतलक्षणम् ।
संरिष्वज्य कौन्तेयः सन्देष्टुमुपचक्रमे

taṃ sarvaguṇasaṃpannaṃ śrīvatsakṛtalakṣaṇam |
saṃriṣvajya kaunteyaḥ sandeṣṭumupacakrame