अध्याय 81: द्रौपदी श्रीकृष्ण को अपने केश दिखाती हैं

राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा धर्मार्थसहितं हितम् ।
कृष्णा दाशार्हमासीनमब्रवीच्छोककर्शिता

rājñastu vacanaṃ śrutvā dharmārthasahitaṃ hitam |
kṛṣṇā dāśārhamāsīnamabravīcchokakarśitā

सुता द्रुपदराजस्य स्वसितायतमूर्धजा ।
संपूज्य सहदेवं च सात्यकिं च महारथम्

sutā drupadarājasya svasitāyatamūrdhajā |
saṃpūjya sahadevaṃ ca sātyakiṃ ca mahāratham

भीमसेनं च संशान्तं दृष्ट्वा परमदुर्मनाः ।
अश्रुपूर्णेक्षणा वाक्यमुवाचेदं मनस्विनी

bhīmasenaṃ ca saṃśāntaṃ dṛṣṭvā paramadurmanāḥ |
aśrupūrṇekṣaṇā vākyamuvācedaṃ manasvinī

विदितं ते महाबाहो धर्मज्ञ मधुसूदन ।
यथा निकृतिमास्थाय भ्रंशिताः पाण्डवाः सुखात्

viditaṃ te mahābāho dharmajña madhusūdana |
yathā nikṛtimāsthāya bhraṃśitāḥ pāṇḍavāḥ sukhāt

धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण सामात्येन जनार्दन ।
यथा च सञ्जयो राज्ञा मन्त्रं रहसि श्रावितः

dhṛtarāṣṭrasya putreṇa sāmātyena janārdana |
yathā ca sañjayo rājñā mantraṃ rahasi śrāvitaḥ

युधिष्ठिरस्य दाशार्ह तच्चापि विदितं तव ।
यथोक्तः सञ्जयश्चैव तच्च सर्वं श्रुतं त्वया

yudhiṣṭhirasya dāśārha taccāpi viditaṃ tava |
yathoktaḥ sañjayaścaiva tacca sarvaṃ śrutaṃ tvayā

पञ्च नस्तात दीयन्तां ग्रामा इति महाद्युते ।
अविस्थलं वृकस्थलं माकन्दीं वारणावतम्

pañca nastāta dīyantāṃ grāmā iti mahādyute |
avisthalaṃ vṛkasthalaṃ mākandīṃ vāraṇāvatam

अवसानं महाबाहो कंचिदेकं च पञ्चमम् ।
इति दुर्योधनो वाच्यः सुहृदश्चास्य केशव

avasānaṃ mahābāho kaṃcidekaṃ ca pañcamam |
iti duryodhano vācyaḥ suhṛdaścāsya keśava

न चापि ह्यकरोद्वाक्यं श्रुत्वा कृष्ण सुयोधनः ।
युधिष्ठिरस्य दाशार्ह श्रीमतः सन्धिमिच्छतः

na cāpi hyakarodvākyaṃ śrutvā kṛṣṇa suyodhanaḥ |
yudhiṣṭhirasya dāśārha śrīmataḥ sandhimicchataḥ

अप्रदानेन राज्यस्य यदि कृष्ण सुयोधनः ।
सन्धिमिच्छेन्न कर्तव्यं तत्र गत्वा कथंचन

apradānena rājyasya yadi kṛṣṇa suyodhanaḥ |
sandhimicchenna kartavyaṃ tatra gatvā kathaṃcana

शक्ष्यन्ति हि महाबाहो पाण्डवाः सृञ्जयैः सह ।
धार्तराष्ट्रबलं घोरं क्रुद्धं प्रतिसमासितुम्

śakṣyanti hi mahābāho pāṇḍavāḥ sṛñjayaiḥ saha |
dhārtarāṣṭrabalaṃ ghoraṃ kruddhaṃ pratisamāsitum

न हि साम्ना न दानेन शक्योऽर्थस्तेषु कश्चन ।
तस्मात्तेषु न कर्तव्या कृपा ते मधुसूदन

na hi sāmnā na dānena śakyo'rthasteṣu kaścana |
tasmātteṣu na kartavyā kṛpā te madhusūdana

साम्ना दानेन वा कृष्ण ये न शाम्यन्ति शत्रवः ।
योक्तव्यस्तेषु दण्डः स्याज्जीवितं परिरक्षता

sāmnā dānena vā kṛṣṇa ye na śāmyanti śatravaḥ |
yoktavyasteṣu daṇḍaḥ syājjīvitaṃ parirakṣatā

तस्मात्तेषु महादण्डः क्षेप्तव्यः क्षिप्रमच्युत ।
त्वया चैव महाबाहो पाण्डवैः सह सृञ्जयैः

tasmātteṣu mahādaṇḍaḥ kṣeptavyaḥ kṣipramacyuta |
tvayā caiva mahābāho pāṇḍavaiḥ saha sṛñjayaiḥ

एतत्समर्थं पार्थानां तव चैव यशस्करम् ।
क्रियमाणं भवेत्कृष्ण क्षत्रस्य च सुखावहम्

etatsamarthaṃ pārthānāṃ tava caiva yaśaskaram |
kriyamāṇaṃ bhavetkṛṣṇa kṣatrasya ca sukhāvaham

क्षत्रियेण हि हन्तव्यः क्षत्रियो लोभमास्थितः ।
अक्षत्रियो वा दाशार्ह स्वधर्ममनुतिष्ठता

kṣatriyeṇa hi hantavyaḥ kṣatriyo lobhamāsthitaḥ |
akṣatriyo vā dāśārha svadharmamanutiṣṭhatā

अन्यत्र ब्राह्मणात्तात सर्वपापेष्ववस्थितात् ।
गुरुर्हि सर्ववर्णानां ब्राह्मणः प्रसृताग्रभुक्

anyatra brāhmaṇāttāta sarvapāpeṣvavasthitāt |
gururhi sarvavarṇānāṃ brāhmaṇaḥ prasṛtāgrabhuk

यथाऽवध्ये वध्यमाने भवेद्दोषो जनार्दन ।
स वध्यस्यावधे दृष्ट इति धर्मविदो विदुः

yathā'vadhye vadhyamāne bhaveddoṣo janārdana |
sa vadhyasyāvadhe dṛṣṭa iti dharmavido viduḥ

यथा त्वां न स्पृशेदेष दोषः कृष्ण तथा कुरु ।
पाण्डवैः सह दाशर्हैः सृञ्जयैश्च ससैनिकैः

yathā tvāṃ na spṛśedeṣa doṣaḥ kṛṣṇa tathā kuru |
pāṇḍavaiḥ saha dāśarhaiḥ sṛñjayaiśca sasainikaiḥ

पुनरुक्तं च वक्ष्यामि विश्रम्भेण जनार्दन ।
का तु सीमन्तिनी मादृकं पृथिव्यामस्ति केशव

punaruktaṃ ca vakṣyāmi viśrambheṇa janārdana |
kā tu sīmantinī mādṛkaṃ pṛthivyāmasti keśava

सुता द्रुपदराजस्य वेदिमध्यात्समुत्थिता ।
धृष्टद्युम्नस्य भगिनी तव कृष्ण प्रिया सखी

sutā drupadarājasya vedimadhyātsamutthitā |
dhṛṣṭadyumnasya bhaginī tava kṛṣṇa priyā sakhī

आजमूढकुलं प्राप्त स्नुषा पाण्डोर्महात्मनः ।
महिषी पाण्डुपुत्राणां पञ्चेन्द्रसमवर्चसाम्

ājamūḍhakulaṃ prāpta snuṣā pāṇḍormahātmanaḥ |
mahiṣī pāṇḍuputrāṇāṃ pañcendrasamavarcasām

सुता मे पञ्चभिर्वीरैः पञ्च जाता महारथाः ।
अभिमन्युर्यथा कृष्ण तथा ते तव धर्मतः

sutā me pañcabhirvīraiḥ pañca jātā mahārathāḥ |
abhimanyuryathā kṛṣṇa tathā te tava dharmataḥ

साऽहं केशग्रहं प्राप्ता परिक्लिष्टा सभां गता ।
पश्यतां पाण्डुपुत्राणां त्वयि जीवति केशव

sā'haṃ keśagrahaṃ prāptā parikliṣṭā sabhāṃ gatā |
paśyatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ tvayi jīvati keśava

जीवस्तु पाण्डुपुत्रेषु पञ्चालेष्वथ वृष्णिषु ।
दासीभाताऽस्मि पापानां सभामध्ये व्यवस्थिता

jīvastu pāṇḍuputreṣu pañcāleṣvatha vṛṣṇiṣu |
dāsībhātā'smi pāpānāṃ sabhāmadhye vyavasthitā

निरमर्षेष्वचेष्टेषु प्रेक्ष्यमाणेषु पाण्डुषु ।
पाहि मामिति गोविन्द मनसा चिन्तितोसि मे

niramarṣeṣvaceṣṭeṣu prekṣyamāṇeṣu pāṇḍuṣu |
pāhi māmiti govinda manasā cintitosi me

यत्र मां भगवान्राजा श्वशुरो वाक्यमब्रवीत् ।
वरं वृणीष्व पाञ्चालि वरार्हाऽसि मता मम

yatra māṃ bhagavānrājā śvaśuro vākyamabravīt |
varaṃ vṛṇīṣva pāñcāli varārhā'si matā mama

अदासाः पाण्डवाः सन्तु सरथाः सायुधा इति ।
मयोक्ते यत्र निर्मुक्ता वनवासाय केशव

adāsāḥ pāṇḍavāḥ santu sarathāḥ sāyudhā iti |
mayokte yatra nirmuktā vanavāsāya keśava

एवंविधानां दुःखानामभिज्ञोऽसि जनार्दन ।
त्रायस्व पुण्डरीकाक्ष सभर्तृज्ञातिबान्धवान्

evaṃvidhānāṃ duḥkhānāmabhijño'si janārdana |
trāyasva puṇḍarīkākṣa sabhartṛjñātibāndhavān

नन्वहं कृष्ण भीष्मस्य धृतराष्ट्रस्य चोभयोः ।
श्नुषा भवामि धर्मेण साऽहं दासीकृता बलात्

nanvahaṃ kṛṣṇa bhīṣmasya dhṛtarāṣṭrasya cobhayoḥ |
śnuṣā bhavāmi dharmeṇa sā'haṃ dāsīkṛtā balāt

धिक्पार्थस्य धनुष्मत्तां भीमसेनस्य धिग्बलम् ।
यत्र दुर्योधनः कृष्ण मुहूर्तमपि जीवति

dhikpārthasya dhanuṣmattāṃ bhīmasenasya dhigbalam |
yatra duryodhanaḥ kṛṣṇa muhūrtamapi jīvati

यदि तेऽहमनुग्राह्या यदि तेऽस्ति कृपा मयि ।
धार्तराष्ट्रेषु वै कोपः सर्वः कृष्ण विधीयताम्

yadi te'hamanugrāhyā yadi te'sti kṛpā mayi |
dhārtarāṣṭreṣu vai kopaḥ sarvaḥ kṛṣṇa vidhīyatām

इत्युक्त्वा मृदुसंहारं वृजिनाग्रं सुदर्शनम् ।
सुनीलमसितापाङ्गी सर्वगन्धादिवासितम्

ityuktvā mṛdusaṃhāraṃ vṛjināgraṃ sudarśanam |
sunīlamasitāpāṅgī sarvagandhādivāsitam

सर्वलक्षणसंपन्नं महाभुजगवर्चसम् ।
केशपक्षं वरारोहा गृह्व वामेन पाणिना

sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ mahābhujagavarcasam |
keśapakṣaṃ varārohā gṛhva vāmena pāṇinā

पद्माक्षी पुण्डरीकाक्षमुपेत्य गजगामिनी ।
अश्रुपूर्णेक्षणा कृष्णा कृष्णं वचनमब्रवीत्

padmākṣī puṇḍarīkākṣamupetya gajagāminī |
aśrupūrṇekṣaṇā kṛṣṇā kṛṣṇaṃ vacanamabravīt

अयं ते पुण्डरीकाक्ष दुःशासनकरोद्धृतः ।
स्मर्तव्यः सर्वकार्येषु परेषां सन्धिमिच्छताम्

ayaṃ te puṇḍarīkākṣa duḥśāsanakaroddhṛtaḥ |
smartavyaḥ sarvakāryeṣu pareṣāṃ sandhimicchatām

यदि भीमार्जुनौ कृष्ण कृपणौ सन्धिकामुकौ ।
पिता मे योत्स्यते वृद्धः सह पुत्रैर्महारथैः

yadi bhīmārjunau kṛṣṇa kṛpaṇau sandhikāmukau |
pitā me yotsyate vṛddhaḥ saha putrairmahārathaiḥ

पञ्च चैव महावीर्याः पुत्रा मे मधुसूदन ।
अभिमन्युं पुरस्कृत्य योत्स्यन्ते कुरुभिः सह

pañca caiva mahāvīryāḥ putrā me madhusūdana |
abhimanyuṃ puraskṛtya yotsyante kurubhiḥ saha

दुःशासनभुजं श्यामं संछिन्नं पांसुकुण्ठितम् ।
यद्यहं तु न पश्यामि का शान्तिर्हृदयस्य मे

duḥśāsanabhujaṃ śyāmaṃ saṃchinnaṃ pāṃsukuṇṭhitam |
yadyahaṃ tu na paśyāmi kā śāntirhṛdayasya me

त्रयोदश हि वर्षाणि प्रतीक्षन्त्या गतानि मे ।
विधाय हृदये मन्युं प्रदीप्तमिव पावकम्

trayodaśa hi varṣāṇi pratīkṣantyā gatāni me |
vidhāya hṛdaye manyuṃ pradīptamiva pāvakam

विदीर्यते मे हृदयं भीमवाक्शल्यपीडितम् ।
योऽयमद्य महाबाहुर्धर्ममेवानुपश्यति

vidīryate me hṛdayaṃ bhīmavākśalyapīḍitam |
yo'yamadya mahābāhurdharmamevānupaśyati

इत्युक्त्वा बाष्परुद्धेन कण्ठेनायतलोचना ।
रुरोद कृष्णा सोत्कम्पं सस्वरं बाष्पगद्गदम्

ityuktvā bāṣparuddhena kaṇṭhenāyatalocanā |
ruroda kṛṣṇā sotkampaṃ sasvaraṃ bāṣpagadgadam

स्तनौ पीनायतश्रोणी सहितावभिवर्षती ।
द्रवीभूतमिवात्युष्णं मुञ्चन्ती वारि नेत्रजम्

stanau pīnāyataśroṇī sahitāvabhivarṣatī |
dravībhūtamivātyuṣṇaṃ muñcantī vāri netrajam

तामुवाच महाबाहुः केशवः परिसान्त्वयन् ।
अचिराद्द्रक्ष्यसे कृष्णे रुदतीर्भरतस्त्रियः

tāmuvāca mahābāhuḥ keśavaḥ parisāntvayan |
acirāddrakṣyase kṛṣṇe rudatīrbharatastriyaḥ

एवं ता भीरु रोस्त्यन्ति निहतज्ञातिबान्धवाः ।
हतमित्रा हतबला येषां क्रुद्धाऽसि भामिनी

evaṃ tā bhīru rostyanti nihatajñātibāndhavāḥ |
hatamitrā hatabalā yeṣāṃ kruddhā'si bhāminī

अहं च तत्करिष्यामि भीमार्जुनयमैः सह ।
युधिष्ठिरनियोगेन दैवाच्च विधिनिर्मितात्

ahaṃ ca tatkariṣyāmi bhīmārjunayamaiḥ saha |
yudhiṣṭhiraniyogena daivācca vidhinirmitāt

धार्तराष्ट्राः कालपक्वा न चेच्छृण्वन्ति मे वचः ।
शेष्यन्ते निहता भूमौ श्वसृगालादनीकृताः

dhārtarāṣṭrāḥ kālapakvā na cecchṛṇvanti me vacaḥ |
śeṣyante nihatā bhūmau śvasṛgālādanīkṛtāḥ

चलेद्धि हिमवाञ्शैलो मेदिनी शतधा भवेत् ।
द्यौः पतेच्च सनक्षत्रा न मे मोघं वचो भवेत्

caleddhi himavāñśailo medinī śatadhā bhavet |
dyauḥ patecca sanakṣatrā na me moghaṃ vaco bhavet

शुष्येत्तोयनिधिः कृष्णे न मे मोघं वचो भवेत् ।
सत्यं ते प्रतिजानामि कृष्णे बाष्पो निगृह्यताम् ।
हतामित्राञ्श्रिया युक्तानचिदाद्द्रक्ष्यसे पतीन्

śuṣyettoyanidhiḥ kṛṣṇe na me moghaṃ vaco bhavet |
satyaṃ te pratijānāmi kṛṣṇe bāṣpo nigṛhyatām |
hatāmitrāñśriyā yuktānacidāddrakṣyase patīn