अध्याय 83: कुन्ती के लिए सन्देश, और मार्ग में ऋषि

या सा बाल्यात्प्रभृत्यस्मान्पर्यवर्धयताबला ।
उपवासतपःशीला सदा स्वस्त्ययने रता

yā sā bālyātprabhṛtyasmānparyavardhayatābalā |
upavāsatapaḥśīlā sadā svastyayane ratā

देवतातिथिपूजासु गुरुशुश्रूषणे रता ।
वत्सला प्रियपुत्रा च माताऽस्माकं जनार्दन

devatātithipūjāsu guruśuśrūṣaṇe ratā |
vatsalā priyaputrā ca mātā'smākaṃ janārdana

सुयोधनभयाद्या नो त्रायतामित्रकर्शन ।
महतो मृत्युसंबाधुद्दुस्तरान्नौरिवार्णवात्

suyodhanabhayādyā no trāyatāmitrakarśana |
mahato mṛtyusaṃbādhuddustarānnaurivārṇavāt

अस्मत्कृते च सततं यया दुःखानि माधव ।
अनुभूतान्यदुःखार्हां तां स्म पृच्छेरनामयम्

asmatkṛte ca satataṃ yayā duḥkhāni mādhava |
anubhūtānyaduḥkhārhāṃ tāṃ sma pṛccheranāmayam

भृशमाश्वासयेश्चैनां पुत्रशोकपरिप्लुताम् ।
अभिवाद्य स्वजेथास्त्वं पाण्डवान्परिकीर्तयन्

bhṛśamāśvāsayeścaināṃ putraśokapariplutām |
abhivādya svajethāstvaṃ pāṇḍavānparikīrtayan

ऊढात्प्रभृति दुःखानि श्वशुराणामरिन्दम ।
निराकाराऽतदर्हा च पश्यन्ती दुःखमश्रुते

ūḍhātprabhṛti duḥkhāni śvaśurāṇāmarindama |
nirākārā'tadarhā ca paśyantī duḥkhamaśrute

अपि जातु स कालः स्यात्कृष्ण दुःखविपर्ययः ।
यदहं मातरं क्लिष्टां सुखं दद्यामरिन्दम

api jātu sa kālaḥ syātkṛṣṇa duḥkhaviparyayaḥ |
yadahaṃ mātaraṃ kliṣṭāṃ sukhaṃ dadyāmarindama

प्रव्रजन्तोऽनुधावन्तीं कृपणां पुत्रगृद्धिनीम् ।
रुदतीमपहायैनामगच्छाम वयं वनम्

pravrajanto'nudhāvantīṃ kṛpaṇāṃ putragṛddhinīm |
rudatīmapahāyaināmagacchāma vayaṃ vanam

सा नूनं म्रियते दुःखैः सा चेज्जीवति केशव ।
तथा पुत्राधिभिर्गाढमार्तामर्चय सत्कृत

sā nūnaṃ mriyate duḥkhaiḥ sā cejjīvati keśava |
tathā putrādhibhirgāḍhamārtāmarcaya satkṛta

अभिवाद्याऽथ सा कृष्ण त्वया मद्वचवाद्विभो ।
धृतराष्ट्रश्च कौरव्यो राजानश्च वयोधिकाः

abhivādyā'tha sā kṛṣṇa tvayā madvacavādvibho |
dhṛtarāṣṭraśca kauravyo rājānaśca vayodhikāḥ

भीष्मं द्रोणं कृपं चैव महाराजं च वाह्लिकम् ।
द्रौणिं च सोमदत्तं च सर्वांश्च भरतान्पृथक्

bhīṣmaṃ droṇaṃ kṛpaṃ caiva mahārājaṃ ca vāhlikam |
drauṇiṃ ca somadattaṃ ca sarvāṃśca bharatānpṛthak

यथावयो यथास्थानं प्रपद्यस्व जनार्दन ।
विदुरं च महाप्राज्ञं कुरूणां मन्त्रधारिणम् ।
अगाधबुद्धिं मर्मज्ञं स्वजेथा मधुसूदन

yathāvayo yathāsthānaṃ prapadyasva janārdana |
viduraṃ ca mahāprājñaṃ kurūṇāṃ mantradhāriṇam |
agādhabuddhiṃ marmajñaṃ svajethā madhusūdana

इत्युक्त्वा केशवं तत्र राजमध्ये युधिष्ठिरः ।
अनुज्ञातो निववृते कृष्णं कृत्वा प्रदक्षिणम्

ityuktvā keśavaṃ tatra rājamadhye yudhiṣṭhiraḥ |
anujñāto nivavṛte kṛṣṇaṃ kṛtvā pradakṣiṇam

व्रजन्नेव तु बीभत्सुः सखायं पुरुषर्षभम् ।
अब्रवीत्परवीरघ्रं दाशार्हमपराजितम्

vrajanneva tu bībhatsuḥ sakhāyaṃ puruṣarṣabham |
abravītparavīraghraṃ dāśārhamaparājitam

यदस्माकं विभो वृत्तं पुरा वै मन्त्रनिश्चये ।
अर्धराज्यस्य गोविद विदितं सर्वराजसु

yadasmākaṃ vibho vṛttaṃ purā vai mantraniścaye |
ardharājyasya govida viditaṃ sarvarājasu

तच्चेद्दद्यादखङ्गेन सत्कृत्यानवमत्य च ।
प्रियं मे स्यान्महाबाहो मुच्येरन्महतो भयात्

tacceddadyādakhaṅgena satkṛtyānavamatya ca |
priyaṃ me syānmahābāho mucyeranmahato bhayāt

अतश्चेदन्यथाकर्ता धार्तराष्ट्रोऽनुपायवित् ।
अन्तं नूनं करिष्यामि क्षत्रियाणां जनार्दन

ataścedanyathākartā dhārtarāṣṭro'nupāyavit |
antaṃ nūnaṃ kariṣyāmi kṣatriyāṇāṃ janārdana

एवमुक्ते पाण्डवेन समहृष्यद्वृकोदरः ।
मुहुर्मुहुः क्रोधवशात्प्रावेपत च पाण्डवः

evamukte pāṇḍavena samahṛṣyadvṛkodaraḥ |
muhurmuhuḥ krodhavaśātprāvepata ca pāṇḍavaḥ

वेपमानश्च कौन्तेयः प्राक्रोशन्महतो रजन् ।
धनञ्जयवचः श्रुत्वा हर्षोत्सिक्तमना भृशम्

vepamānaśca kaunteyaḥ prākrośanmahato rajan |
dhanañjayavacaḥ śrutvā harṣotsiktamanā bhṛśam

तस्य तं निनदं श्रुत्वा संप्रावेपन्त धन्विनः ।
वाहनानि च सर्वामि शकृन्मूत्रे प्रमुस्रुवुः

tasya taṃ ninadaṃ śrutvā saṃprāvepanta dhanvinaḥ |
vāhanāni ca sarvāmi śakṛnmūtre pramusruvuḥ

इत्युक्त्वा केशवं तत्र तथा चोह्वा विनिश्चयम् ।
अनुज्ञातो निववृते परिष्वज्य जनार्दनम्

ityuktvā keśavaṃ tatra tathā cohvā viniścayam |
anujñāto nivavṛte pariṣvajya janārdanam

तेषु राजसु सर्वेषु निवृत्तेषु जनार्दनः ।
तूर्णमभ्यगमद्धृष्टः शैब्यसुग्रीववाहनः

teṣu rājasu sarveṣu nivṛtteṣu janārdanaḥ |
tūrṇamabhyagamaddhṛṣṭaḥ śaibyasugrīvavāhanaḥ

ते हया वासुदेवस्य दारुकेण प्रचोदिताः ।
पन्थानमाचेमुरिव ग्रसमाना इवाम्बरम्

te hayā vāsudevasya dārukeṇa pracoditāḥ |
panthānamācemuriva grasamānā ivāmbaram

अथापश्यन्महाबाहुर्ऋषीनध्वनि केशवः ।
ब्राह्या श्रिया दीप्यमानान्स्थितानुभयतः पथि

athāpaśyanmahābāhurṛṣīnadhvani keśavaḥ |
brāhyā śriyā dīpyamānānsthitānubhayataḥ pathi

सोऽवतीर्य रथात्तूर्णमभिवाद्य जनार्दनः ।
यथावृत्तानृषीन्सर्वानभ्यभाषत पूजयन्

so'vatīrya rathāttūrṇamabhivādya janārdanaḥ |
yathāvṛttānṛṣīnsarvānabhyabhāṣata pūjayan

कच्चिल्लोकेषु कुशलं कच्चिद्धर्मः स्वनुष्ठितः ।
ब्राह्मणानां त्रयो वर्णाः कच्चित्तिष्ठन्ति शासने ।
पितृदेवातिथिभ्यश्च कच्चित्पूता स्वनुष्ठिताः

kaccillokeṣu kuśalaṃ kacciddharmaḥ svanuṣṭhitaḥ |
brāhmaṇānāṃ trayo varṇāḥ kaccittiṣṭhanti śāsane |
pitṛdevātithibhyaśca kaccitpūtā svanuṣṭhitāḥ

तेभ्यः प्रयुज्य तां पूजां प्रोवाच मधुसूदनः ।
भगवन्तः क्व संसिद्धाः कोऽवधिर्भवतामिह

tebhyaḥ prayujya tāṃ pūjāṃ provāca madhusūdanaḥ |
bhagavantaḥ kva saṃsiddhāḥ ko'vadhirbhavatāmiha

किं वा कार्यं भगवतामहं किं करवाणि यः ।
केनार्थेनोपप्तंप्राप्ता भगवन्तो महीतलम्

kiṃ vā kāryaṃ bhagavatāmahaṃ kiṃ karavāṇi yaḥ |
kenārthenopaptaṃprāptā bhagavanto mahītalam

एवमुक्ताः केशवेन मुनयः शंसितव्रताः ।
नारदप्रमुखाः सर्वे प्रत्यनन्दन्त केशवम्

evamuktāḥ keśavena munayaḥ śaṃsitavratāḥ |
nāradapramukhāḥ sarve pratyanandanta keśavam

अधश्शिराः सर्पमाली महर्षिः स हि देवलः ।
अर्वावसुः सुजानुश्च मैत्रेयः शुनको बली

adhaśśirāḥ sarpamālī maharṣiḥ sa hi devalaḥ |
arvāvasuḥ sujānuśca maitreyaḥ śunako balī

बको दाल्भ्यः स्थूलशिराः कृष्णद्वैपायनस्तथा ।
आपोदधौम्यो धौम्यश्च आणिमाण्डव्यकौशिकौ

bako dālbhyaḥ sthūlaśirāḥ kṛṣṇadvaipāyanastathā |
āpodadhaumyo dhaumyaśca āṇimāṇḍavyakauśikau

दामोष्णीषस्त्रिषवणः पर्णादो घटजानुकः ।
मौञ्जायनो वायुभक्षः पाराशर्योऽथ शालिकः

dāmoṣṇīṣastriṣavaṇaḥ parṇādo ghaṭajānukaḥ |
mauñjāyano vāyubhakṣaḥ pārāśaryo'tha śālikaḥ

शीलवानशनिर्धाता शून्यपालोऽकृतव्रणः ।
श्वेतकेतुः कहोलश्च रामश्चैव महातपाः

śīlavānaśanirdhātā śūnyapālo'kṛtavraṇaḥ |
śvetaketuḥ kaholaśca rāmaścaiva mahātapāḥ

तमब्रवीज्जामदग्न्य उपेत्य मधुसूदनम् ।
परिष्वज्य च गोविन्दं सुरासुरपतेः सखा

tamabravījjāmadagnya upetya madhusūdanam |
pariṣvajya ca govindaṃ surāsurapateḥ sakhā

देवर्षयः पुण्यकृतो ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः ।
राजर्षयश्च दाशार्ह मानयन्ति तपस्विनः

devarṣayaḥ puṇyakṛto brāhmaṇāśca bahuśrutāḥ |
rājarṣayaśca dāśārha mānayanti tapasvinaḥ

दैवासुरस्य द्रुष्टारः पुराणस्य महामते ।
समेत पार्थिवं क्षत्रं दिदृक्षन्तश्च सर्वतः ।
सभासदश्च राजानस्त्वां च सत्यं जनार्दनम्

daivāsurasya druṣṭāraḥ purāṇasya mahāmate |
sameta pārthivaṃ kṣatraṃ didṛkṣantaśca sarvataḥ |
sabhāsadaśca rājānastvāṃ ca satyaṃ janārdanam

एतन्महत्प्रेक्षणीयं द्रुष्टुमिच्छाम केशव

etanmahatprekṣaṇīyaṃ druṣṭumicchāma keśava

धर्मार्थसहिता वाचः श्रोतुमिच्छाम माधव ।
त्वयोच्यमानाः कुरुषु राजमध्ये परन्तप

dharmārthasahitā vācaḥ śrotumicchāma mādhava |
tvayocyamānāḥ kuruṣu rājamadhye parantapa

सभायां मधुरा वाचः शुश्रूषन्तस्त्वयेरिताः ।
कुरूणां प्रतिवाचश्च श्रोतुमिच्छाम माधव

sabhāyāṃ madhurā vācaḥ śuśrūṣantastvayeritāḥ |
kurūṇāṃ prativācaśca śrotumicchāma mādhava

भीष्मद्रोणादयश्चैव विदुरश्च महामतिः ।
त्वं च यादवशार्दूल सभायां वै समेष्यथ

bhīṣmadroṇādayaścaiva viduraśca mahāmatiḥ |
tvaṃ ca yādavaśārdūla sabhāyāṃ vai sameṣyatha

तव वाक्यानि दिव्यानि तथा तेषां च माधव ।
श्रोतुमिच्छाम गोविन्द सत्यानि च हितानि च ।
आपृष्टोऽसि महाबाहो पुनर्द्रक्ष्यामहे वयम्

tava vākyāni divyāni tathā teṣāṃ ca mādhava |
śrotumicchāma govinda satyāni ca hitāni ca |
āpṛṣṭo'si mahābāho punardrakṣyāmahe vayam

याह्यविघ्नेन वै वीर द्रक्ष्यामस्त्वां सभागतम् ।
आसीनमासने दिव्ये बलतेजःसमाहितम्

yāhyavighnena vai vīra drakṣyāmastvāṃ sabhāgatam |
āsīnamāsane divye balatejaḥsamāhitam

प्रयान्तं देवकीपुत्रं परवीररुजो दश ।
महारथा महाबाहुमन्वयुः शस्त्रपाणयः

prayāntaṃ devakīputraṃ paravīrarujo daśa |
mahārathā mahābāhumanvayuḥ śastrapāṇayaḥ

पदातीनां सहस्रं च सादिनां च परन्तप ।
भोज्यं च विपुलं राजन्प्रेष्याश्च शतशोपरे

padātīnāṃ sahasraṃ ca sādināṃ ca parantapa |
bhojyaṃ ca vipulaṃ rājanpreṣyāśca śataśopare