अध्याय 78: दैव और पुरुषार्थ पर श्रीकृष्ण

एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि पाण्डव ।
पाण्डवानां कुरूणां च प्रतिपत्स्ये निरामयम् ।
सर्वं त्विदं ममायत्तं बीभत्सो कर्मणोर्द्वयोः

evametanmahābāho yathā vadasi pāṇḍava |
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca pratipatsye nirāmayam |
sarvaṃ tvidaṃ mamāyattaṃ bībhatso karmaṇordvayoḥ

क्षेत्रं हि रसवच्छुद्धं कर्मणैवोपपादितम् ।
ऋते वर्षान्न कौन्तेय जातु निर्वर्तयेत्फलम्

kṣetraṃ hi rasavacchuddhaṃ karmaṇaivopapāditam |
ṛte varṣānna kaunteya jātu nirvartayetphalam

तत्र वै पौरुषं ब्रूयुरासेकं यत्र कारितम् ।
तत्र चापि ध्रुवं पश्येच्छोषणं दैवकारितम्

tatra vai pauruṣaṃ brūyurāsekaṃ yatra kāritam |
tatra cāpi dhruvaṃ paśyecchoṣaṇaṃ daivakāritam

तदिदं निश्चित्तं बुद्ध्या पूर्वैरपि महात्मभिः ।
दैवे च मानुषे चैव संयुक्तं लोककारणम्

tadidaṃ niścittaṃ buddhyā pūrvairapi mahātmabhiḥ |
daive ca mānuṣe caiva saṃyuktaṃ lokakāraṇam

अहं हि तत्करिष्यामि परं पुरुषकारतः ।
देवं तु न मया शक्यं कर्म कर्तुं कथंचन

ahaṃ hi tatkariṣyāmi paraṃ puruṣakārataḥ |
devaṃ tu na mayā śakyaṃ karma kartuṃ kathaṃcana

स हि धर्मं च लोकं च त्यक्त्वा चरति दुर्मतिः ।
न हि सन्तप्यते तेन तथारूपेण कर्मणा

sa hi dharmaṃ ca lokaṃ ca tyaktvā carati durmatiḥ |
na hi santapyate tena tathārūpeṇa karmaṇā

तथापि बुद्धिं पापिष्ठां वर्धयन्त्यस्य मन्त्रिणः ।
शकुनिः सूतपुत्रश्च भ्राता दुःशासनस्तथा

tathāpi buddhiṃ pāpiṣṭhāṃ vardhayantyasya mantriṇaḥ |
śakuniḥ sūtaputraśca bhrātā duḥśāsanastathā

स हि त्यागेन राज्यस्य न शमं समुपैष्यति ।
अन्तरेण वधं पार्थ सानुबन्धः सुयोधनः

sa hi tyāgena rājyasya na śamaṃ samupaiṣyati |
antareṇa vadhaṃ pārtha sānubandhaḥ suyodhanaḥ

न चापि प्रणिपातेन त्यक्तुमिच्छति धर्मराट् ।
याच्यमानश्च राज्यं स न प्रजास्यति दुर्मतिः

na cāpi praṇipātena tyaktumicchati dharmarāṭ |
yācyamānaśca rājyaṃ sa na prajāsyati durmatiḥ

न तु मन्ये स तद्वाच्यो यद्युधिष्ठिरशातनम् ।
उक्तं प्रयोजनं यत्तु धर्मराजेन भारत

na tu manye sa tadvācyo yadyudhiṣṭhiraśātanam |
uktaṃ prayojanaṃ yattu dharmarājena bhārata

तथा पापस्तु तत्सर्वं न करिष्यति कौरवः ।
तस्मिंश्चाक्रियमाणेऽसौ लोके वध्यो भविष्यति

tathā pāpastu tatsarvaṃ na kariṣyati kauravaḥ |
tasmiṃścākriyamāṇe'sau loke vadhyo bhaviṣyati

मम चापि स वध्यो हि जगतश्चापि भारत ।
तेन कौमारके यूयं सर्वे विप्रकृताः सदा

mama cāpi sa vadhyo hi jagataścāpi bhārata |
tena kaumārake yūyaṃ sarve viprakṛtāḥ sadā

विप्रलुप्तं च वो राज्यं नृशंसेन दुरात्मना ।
न चोपशाम्यते पापः श्रियं दृष्ट्वा युधिष्ठिरे

vipraluptaṃ ca vo rājyaṃ nṛśaṃsena durātmanā |
na copaśāmyate pāpaḥ śriyaṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhire

असकृच्चाप्यहं तेन त्वत्कृते पार्थ भेदितः ।
न मया तद्गृहीतं च पापं तस्य चिकीर्षेतम्

asakṛccāpyahaṃ tena tvatkṛte pārtha bheditaḥ |
na mayā tadgṛhītaṃ ca pāpaṃ tasya cikīrṣetam

जानासि हि महाबाहो त्वमप्यस्य परं मतम् ।
प्रियं चिकीर्षमाणं च धर्मराजस्य मामपि

jānāsi hi mahābāho tvamapyasya paraṃ matam |
priyaṃ cikīrṣamāṇaṃ ca dharmarājasya māmapi

संजानंस्तस्य चात्मानं मम चैव परं मतम् ।
अजानन्निव मां कस्मादर्जुनाद्याभिशङ्कसे

saṃjānaṃstasya cātmānaṃ mama caiva paraṃ matam |
ajānanniva māṃ kasmādarjunādyābhiśaṅkase

यच्चापि परमं दिव्यं तच्चाप्यनुगतं त्वया ।
विधानं विहितं पार्थ कथं शर्म भवेत्परैः

yaccāpi paramaṃ divyaṃ taccāpyanugataṃ tvayā |
vidhānaṃ vihitaṃ pārtha kathaṃ śarma bhavetparaiḥ

यत्तु वाचा मया शक्यं कर्मणा वाऽपि पाण्डव ।
करिष्ये तदहं पार्थ न त्वाशंसे शमं परैः

yattu vācā mayā śakyaṃ karmaṇā vā'pi pāṇḍava |
kariṣye tadahaṃ pārtha na tvāśaṃse śamaṃ paraiḥ

कथं गोहरणे ह्युक्तो नैतच्छर्म तथा हितम् ।
याच्यमानो हि भीष्मेण संवत्सरगतेऽध्वनि

kathaṃ goharaṇe hyukto naitaccharma tathā hitam |
yācyamāno hi bhīṣmeṇa saṃvatsaragate'dhvani

तदैव ते पराभूता यदा सङ्कल्पितास्त्वया ।
लवशः क्षणशश्चापि न च तुष्टः सुयोधनः

tadaiva te parābhūtā yadā saṅkalpitāstvayā |
lavaśaḥ kṣaṇaśaścāpi na ca tuṣṭaḥ suyodhanaḥ

सर्वथा तु मया कार्यं धर्मराजस्य शासनम् ।
विभाव्यं तस्य भूयश्च कर्म पापं दुरात्मनः

sarvathā tu mayā kāryaṃ dharmarājasya śāsanam |
vibhāvyaṃ tasya bhūyaśca karma pāpaṃ durātmanaḥ