उद्योग पर्व

अध्याय 67: संजय द्वारा श्रीकृष्ण की महिमा का वर्णन

इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि यानसन्धिपर्वणि सप्तषष्टितमोऽध्यायः ॥

15 श्लोक · 67 में से 196

इस अध्याय में क्या होता है

संजय द्वारा श्रीकृष्ण की महिमा का वर्णन

अर्जुन और वासुदेव परम धनुर्धर हैं, सबके कल्याण के लिए प्रकट हुए हैं। वे वासुदेव के उस चक्र की बात करते हैं जो उनकी माया से चलता है, और बताते हैं कि माधव ने खेल खेल में नरक, शम्बर, कंस और चेदिराज को जीता। पुरुषोत्तम केवल मन से पृथ्वी, अन्तरिक्ष और स्वर्ग को वश में रखते हैं। एक ओर पूरा जगत रखिए और दूसरी ओर जनार्दन, तो जनार्दन भारी पड़ेंगे। जहाँ सत्य, धर्म, लज्जा और सरलता है, वहाँ गोविन्द हैं, और जहाँ श्रीकृष्ण हैं, वहाँ जय है। वे अकेले काल, मृत्यु और चराचर के स्वामी हैं, फिर भी दुर्बल किसान की तरह कर्म आरम्भ करते हैं और योगमाया से लोकों को मोहित करते हैं। जो उनकी शरण जाते हैं, वे मोहित नहीं होते।

सञ्जय उवाच

67.1

अर्जुनो वासुदेवश्च धन्विनौ परमार्थितौ ।
कामादन्यत्र संभूतौ सर्वभावाय संमितौ

arjuno vāsudevaśca dhanvinau paramārthitau |
kāmādanyatra saṃbhūtau sarvabhāvāya saṃmitau

67.2

व्यामान्तरं समास्थय यथामुक्तं मनस्विनः ।
चक्रं तद्वासुदेवस्य मायया वर्तते विभो

vyāmāntaraṃ samāsthaya yathāmuktaṃ manasvinaḥ |
cakraṃ tadvāsudevasya māyayā vartate vibho

67.3

सापह्नवं कौरवेषु पाण्डवानां सुसंमतम् ।
सारासारबलं ज्ञातुं तेजःपुञ्जावभासितम्

sāpahnavaṃ kauraveṣu pāṇḍavānāṃ susaṃmatam |
sārāsārabalaṃ jñātuṃ tejaḥpuñjāvabhāsitam

67.4

नरकं शम्बरं चैव कंसं चैद्यं च माधवः ।
जितवान्घोरसङ्काशान्क्रीडन्निव महाबलः

narakaṃ śambaraṃ caiva kaṃsaṃ caidyaṃ ca mādhavaḥ |
jitavānghorasaṅkāśānkrīḍanniva mahābalaḥ

67.5

पृथिवीं चान्तरिक्षं च द्यां चैव पुरुषोत्तमः ।
मनसैव विशिष्टात्मा नयत्यात्मवशं वशी

pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca dyāṃ caiva puruṣottamaḥ |
manasaiva viśiṣṭātmā nayatyātmavaśaṃ vaśī

67.6

भूयो भूयो हि यद्राजन्पृच्छसे पाण्डवान्प्रति ।
सारासारबलं ज्ञातुं तत्समासेन मे शृणु

bhūyo bhūyo hi yadrājanpṛcchase pāṇḍavānprati |
sārāsārabalaṃ jñātuṃ tatsamāsena me śṛṇu

67.7

एकतो वा जगत्कृत्स्नमेकतो वा जनार्दनः ।
सारतो जगतः कृत्स्नादतिरिक्तो जनार्दनः

ekato vā jagatkṛtsnamekato vā janārdanaḥ |
sārato jagataḥ kṛtsnādatirikto janārdanaḥ

67.8

भस्म कुर्याञ्जगदिदं मनसैव जनार्दनः ।
न तु कृत्स्नं जगच्छक्तं किञ्चित्कर्तुं जनार्दने

bhasma kuryāñjagadidaṃ manasaiva janārdanaḥ |
na tu kṛtsnaṃ jagacchaktaṃ kiñcitkartuṃ janārdane

67.9

यतः सत्यं यतो धर्मो यतो ह्रीरार्जवं यतः ।
ततो भवति गोविन्दो यतः कृष्णस्ततो जयः

yataḥ satyaṃ yato dharmo yato hrīrārjavaṃ yataḥ |
tato bhavati govindo yataḥ kṛṣṇastato jayaḥ

67.10

पृथिवीं चान्तरिक्षं च दिवं च पुरुषोत्तमः ।
विचेष्टयति भूतात्मा क्रीडन्निव जनार्दनः

pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca divaṃ ca puruṣottamaḥ |
viceṣṭayati bhūtātmā krīḍanniva janārdanaḥ

67.11

स कृत्वा पाण्डवान्सत्रं लोकं संमोहयन्निव ।
अधर्मनिरतान्मूढान्दग्धुमिच्छति ते सुतान्

sa kṛtvā pāṇḍavānsatraṃ lokaṃ saṃmohayanniva |
adharmaniratānmūḍhāndagdhumicchati te sutān

67.12

कालचक्रं जगच्चक्रं युगचक्रं च केशवः ।
आत्मयोगेन भगवान्परिवर्तयतेऽनिशम्

kālacakraṃ jagaccakraṃ yugacakraṃ ca keśavaḥ |
ātmayogena bhagavānparivartayate'niśam

67.13

कालस्य च हि मृत्योश्च जङ्गमस्थावरस्य च ।
ईष्टे हि भगवानेकः सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

kālasya ca hi mṛtyośca jaṅgamasthāvarasya ca |
īṣṭe hi bhagavānekaḥ satyametadbravīmi te

67.14

ईशन्नपि महायोगी सर्वस्य जगतो हरिः ।
कर्माण्यारभते कर्तुं कीनाश इव दुर्बलः

īśannapi mahāyogī sarvasya jagato hariḥ |
karmāṇyārabhate kartuṃ kīnāśa iva durbalaḥ

67.15

तेन वञ्चयते लोकान्मायायोगेन केशवः ।
ये तमेव प्रपद्यन्ते न ते मुह्यन्ति मानवाः

tena vañcayate lokānmāyāyogena keśavaḥ |
ye tameva prapadyante na te muhyanti mānavāḥ

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)