अध्याय 64: विदुर के पक्षियों और मधु के दृष्टान्त

शकुनीनामिहार्थाय पाशं भूमावयोजयत् ।
कश्चिच्छाकुनिकस्तात पूर्वेषामिति शुश्रुम्

śakunīnāmihārthāya pāśaṃ bhūmāvayojayat |
kaścicchākunikastāta pūrveṣāmiti śuśrum

तस्मिंस्तौ शकुनौ बद्धौ युगपत्सहचारिणौ ।
तावुपादाय तं पाशं जग्मतुः खचरावुभौ

tasmiṃstau śakunau baddhau yugapatsahacāriṇau |
tāvupādāya taṃ pāśaṃ jagmatuḥ khacarāvubhau

तौ विहायसमाक्रान्तौ दृष्ट्वा शाकुनिकस्तदा ।
अन्वधावदनिर्विण्णो येन येन स्म गच्छतः

tau vihāyasamākrāntau dṛṣṭvā śākunikastadā |
anvadhāvadanirviṇṇo yena yena sma gacchataḥ

तथा तमनुधावन्तमृगयुं शकुनार्थिनम् ।
आश्रमस्थो मुनिः कश्चिद्ददर्शाथ कृताह्निकः

tathā tamanudhāvantamṛgayuṃ śakunārthinam |
āśramastho muniḥ kaściddadarśātha kṛtāhnikaḥ

तावन्तरिक्षगौ शीघ्रमनुयान्तं महीचरम् ।
श्लोकेनानेन कौरव्य पप्च्छ स मुनिस्तदा

tāvantarikṣagau śīghramanuyāntaṃ mahīcaram |
ślokenānena kauravya papccha sa munistadā

विचित्रमिदमाश्चर्यं मृगहन्प्रतिभाति मे ।
प्लवमानौ हि खचरौ पदातिरनुधावसि

vicitramidamāścaryaṃ mṛgahanpratibhāti me |
plavamānau hi khacarau padātiranudhāvasi

पाशमेकमुभावेतौ सहितौ हरतो मम ।
यत्र वै विवदिष्येते तत्र मे वशमेष्यतः

pāśamekamubhāvetau sahitau harato mama |
yatra vai vivadiṣyete tatra me vaśameṣyataḥ

तौ विवादमनुप्राप्तौ शकुनौ मृत्युसन्धितौ ।
विगृह्य च स्रुदुर्बुद्धी पृथिव्यां संनिपेततुः

tau vivādamanuprāptau śakunau mṛtyusandhitau |
vigṛhya ca srudurbuddhī pṛthivyāṃ saṃnipetatuḥ

तौ युध्यमानौ संरब्धौ मृत्युपाशवशानुगौ ।
उपसृत्य प्रमत्तौ तौ जग्राह मृगहा तदा

tau yudhyamānau saṃrabdhau mṛtyupāśavaśānugau |
upasṛtya pramattau tau jagrāha mṛgahā tadā

एवं ये ज्ञातयोऽर्थेषु मिथो गच्छन्ति विग्रहम् ।
ते मृत्युवशमायान्ति शकुनाविव विग्रहात्

evaṃ ye jñātayo'rtheṣu mitho gacchanti vigraham |
te mṛtyuvaśamāyānti śakunāviva vigrahāt

संभोजनं संकथनं संप्रश्नोऽथ समागमः ।
एतानि ज्ञातिकार्याणि न विरोधः कदाचन

saṃbhojanaṃ saṃkathanaṃ saṃpraśno'tha samāgamaḥ |
etāni jñātikāryāṇi na virodhaḥ kadācana

ये स्म काले सुमनसः सर्वे वृद्धानुपासते ।
सिंहगुप्तमिवारण्यमप्रधृष्या भवन्ति ते

ye sma kāle sumanasaḥ sarve vṛddhānupāsate |
siṃhaguptamivāraṇyamapradhṛṣyā bhavanti te

येऽर्थं सन्ततमासाद्य दीना इव समासते ।
श्रियं ते संप्रयच्छन्ति द्विषद्भ्यो भरतर्षभ

ye'rthaṃ santatamāsādya dīnā iva samāsate |
śriyaṃ te saṃprayacchanti dviṣadbhyo bharatarṣabha

धूमायन्ते व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि च ।
धृतराष्ट्रोल्मुकानीव ज्ञातयो भरतर्षभ

dhūmāyante vyapetāni jvalanti sahitāni ca |
dhṛtarāṣṭrolmukānīva jñātayo bharatarṣabha

इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि यथा दृष्टं गिरौ मया ।
श्रुत्वा तदपि कौरव्य यथा श्रेयस्तथा कुरु

idamanyatpravakṣyāmi yathā dṛṣṭaṃ girau mayā |
śrutvā tadapi kauravya yathā śreyastathā kuru

वयं किरातैः सहिता गच्छामो गिरिमुत्तरम् ।
ब्राह्मणैर्देवकल्पैश्च विद्याजम्भकवार्तिकैः

vayaṃ kirātaiḥ sahitā gacchāmo girimuttaram |
brāhmaṇairdevakalpaiśca vidyājambhakavārtikaiḥ

कुञ्चभूतं गिरिं सर्वमभितो गन्धमादनम् ।
दीप्यमानौषधिगणं सिद्धगन्धर्वसेवितम्

kuñcabhūtaṃ giriṃ sarvamabhito gandhamādanam |
dīpyamānauṣadhigaṇaṃ siddhagandharvasevitam

तत्रापश्याम वै सर्वे मधु पीतकमाक्षिकम् ।
मरुप्रपाते विषमे निविष्टं कुम्भसंमितम्

tatrāpaśyāma vai sarve madhu pītakamākṣikam |
maruprapāte viṣame niviṣṭaṃ kumbhasaṃmitam

आशीविषै रक्ष्यमाणं कुबेरदयितं भृशम् ।
यत्प्राप्य पुरुषो मर्त्योऽप्यमरत्वं नियच्छति

āśīviṣai rakṣyamāṇaṃ kuberadayitaṃ bhṛśam |
yatprāpya puruṣo martyo'pyamaratvaṃ niyacchati

अचक्षुर्लभते चक्षुर्वृद्धो भवति वै युवा ।
इति ते कथयन्तिस्म ब्राह्मणा जम्भसाधकाः

acakṣurlabhate cakṣurvṛddho bhavati vai yuvā |
iti te kathayantisma brāhmaṇā jambhasādhakāḥ

ततः किरातास्तद्दृष्ट्वा प्रार्थयन्तो महीपते ।
विनेशुर्विषमे तस्मिन्ससर्पे गिरिगह्वरे

tataḥ kirātāstaddṛṣṭvā prārthayanto mahīpate |
vineśurviṣame tasminsasarpe girigahvare

तथैव तव पुत्रोऽयं पृथिवीमेक इच्छति ।
मधु पश्यति संमोहात्प्रपातं नानुपश्यति

tathaiva tava putro'yaṃ pṛthivīmeka icchati |
madhu paśyati saṃmohātprapātaṃ nānupaśyati

दुर्योधनो योद्धुमनाः समरे सव्यसाचिना ।
न च पश्यामि तेजोस्य विक्रमं वा तथाविधम्

duryodhano yoddhumanāḥ samare savyasācinā |
na ca paśyāmi tejosya vikramaṃ vā tathāvidham

एकेन रथमास्थाय पृथिवी येन निर्जिता ।
भीष्मद्रोणप्रभृतयः सन्त्रस्ताः साधुयायिनः

ekena rathamāsthāya pṛthivī yena nirjitā |
bhīṣmadroṇaprabhṛtayaḥ santrastāḥ sādhuyāyinaḥ

विराटनगरे भग्नाः किं तत्र तव दृश्यताम् ।
प्रतीक्षमाणो यो वीरः क्षमते वीक्षितं तव

virāṭanagare bhagnāḥ kiṃ tatra tava dṛśyatām |
pratīkṣamāṇo yo vīraḥ kṣamate vīkṣitaṃ tava

द्रुपदो मत्स्यराजश्च सङ्कुद्धश्च धनञ्जयः ।
न शेषयेयुः समरे वायुयुक्ता इवाग्नयः

drupado matsyarājaśca saṅkuddhaśca dhanañjayaḥ |
na śeṣayeyuḥ samare vāyuyuktā ivāgnayaḥ

अङ्के कुरुष्व राजानं धृतराष्ट्र युधिष्ठिरम् ।
युध्यतोर्हि द्वयोर्युद्धे नैकान्तेन भवेञ्जयः

aṅke kuruṣva rājānaṃ dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiram |
yudhyatorhi dvayoryuddhe naikāntena bhaveñjayaḥ

यानसन्धिपर्वणि चतुःषष्टितमोऽध्यायः ॥

yānasandhiparvaṇi catuḥṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ ||