अध्याय 63: दुर्योधन की प्रतिज्ञा और विदुर द्वारा दम की प्रशंसा

सदृशानां मनुष्येषु सर्वेषां तुल्यजन्मनाम् ।
कथमेकान्ततस्तेषां पार्थानां मन्यसे जयम्

sadṛśānāṃ manuṣyeṣu sarveṣāṃ tulyajanmanām |
kathamekāntatasteṣāṃ pārthānāṃ manyase jayam

वयं च तेऽपि तुल्या वै वीर्येण च पराक्रमैः ।
समेन वयसा चैव प्रातिभेन श्रुतेन च

vayaṃ ca te'pi tulyā vai vīryeṇa ca parākramaiḥ |
samena vayasā caiva prātibhena śrutena ca

अस्त्रेण योधयुग्या च शीघ्रत्वे कौशले तथा ।
सर्वे स्म समजातीयाः सर्वे मानुषयोनयः

astreṇa yodhayugyā ca śīghratve kauśale tathā |
sarve sma samajātīyāḥ sarve mānuṣayonayaḥ

पितामह विजानीषे पार्थेषु विजयं कथम् ।
नाहं भवति न द्रोणे न कृपे न च बाह्लिके

pitāmaha vijānīṣe pārtheṣu vijayaṃ katham |
nāhaṃ bhavati na droṇe na kṛpe na ca bāhlike

अन्येषु च नरेन्द्रेषु पराक्रम्य समारभे ।
अहं वैकर्तनः कर्णो भ्राता दुःशासनश्च मे

anyeṣu ca narendreṣu parākramya samārabhe |
ahaṃ vaikartanaḥ karṇo bhrātā duḥśāsanaśca me

पाण्डवान्समरे पञ्च हनिष्यामः शितैः शरैः ।
ततो राजन्महायज्ञैर्विविधैर्भूरिदक्षिणैः

pāṇḍavānsamare pañca haniṣyāmaḥ śitaiḥ śaraiḥ |
tato rājanmahāyajñairvividhairbhūridakṣiṇaiḥ

ब्राह्मणांस्तर्पयिष्यामि गोभिरश्वैर्धनेन च ।
यदा परिकरिष्यन्ति ऐणेयानिव तन्तुना ।
अतरित्रानिव जले बाहुभिर्मामका रणे

brāhmaṇāṃstarpayiṣyāmi gobhiraśvairdhanena ca |
yadā parikariṣyanti aiṇeyāniva tantunā |
ataritrāniva jale bāhubhirmāmakā raṇe

पश्यन्तस्ते परांस्तत्र रथनागसमाकुलान् ।
तदा दर्पं विमोक्ष्यन्ति पाण्डवाः स च केशवः

paśyantaste parāṃstatra rathanāgasamākulān |
tadā darpaṃ vimokṣyanti pāṇḍavāḥ sa ca keśavaḥ

सुखान्यवाप्य सहिताः कृत्वा कर्म सुदुस्तरम् ।
विस्रब्धास्तु भविष्यामः प्राप्ते काले गतज्वराः

sukhānyavāpya sahitāḥ kṛtvā karma sudustaram |
visrabdhāstu bhaviṣyāmaḥ prāpte kāle gatajvarāḥ

अथाब्रवीन्महाराजो धृतराष्ट्रः सुदुर्मनाः ।
विदुरं विदुषां श्रेष्ठं सर्वपार्थिवसंनिधौ

athābravīnmahārājo dhṛtarāṣṭraḥ sudurmanāḥ |
viduraṃ viduṣāṃ śreṣṭhaṃ sarvapārthivasaṃnidhau

मोहितो मृत्युपाशेन कालस्य वशमागतः ।
तात कर्णेन सहितः पुत्रो दुर्योधनो मम

mohito mṛtyupāśena kālasya vaśamāgataḥ |
tāta karṇena sahitaḥ putro duryodhano mama

इह निःश्रेयसं प्राहुर्वृद्धा निश्चितदर्शिनः ।
ब्राह्मणस्य विशेषेण दमो धर्मः सनातनः

iha niḥśreyasaṃ prāhurvṛddhā niścitadarśinaḥ |
brāhmaṇasya viśeṣeṇa damo dharmaḥ sanātanaḥ

तस्य दानं क्षमा सिद्धिर्यथावदुपपद्यते ।
दमो दानं तपो ज्ञानमधीतं चानुवर्तते

tasya dānaṃ kṣamā siddhiryathāvadupapadyate |
damo dānaṃ tapo jñānamadhītaṃ cānuvartate

दमस्तेजो वर्धयति पवित्रं दम उत्तमम् ।
विपाप्मा वृद्धतेजास्तु पुरुषो विन्दते महत्

damastejo vardhayati pavitraṃ dama uttamam |
vipāpmā vṛddhatejāstu puruṣo vindate mahat

क्रव्याद्भ्य इव भूतानामदान्तेभ्यः सदा भयम् ।
येषां च प्रतिषेधार्थं क्षत्रं सृष्टं स्वयंभुवा

kravyādbhya iva bhūtānāmadāntebhyaḥ sadā bhayam |
yeṣāṃ ca pratiṣedhārthaṃ kṣatraṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā

आश्रमेषु चतुर्ष्वाहुर्दममेवोत्तमं व्रतम् ।
तस्य लिङ्गं प्रवक्ष्यामि येषां समुदयो दमः

āśrameṣu caturṣvāhurdamamevottamaṃ vratam |
tasya liṅgaṃ pravakṣyāmi yeṣāṃ samudayo damaḥ

क्षमा धृतिरहिंसा च समता सत्यमार्जवम् ।
इन्द्रियाभिजयो धैर्यं मार्दवं ह्रीरचापलम्

kṣamā dhṛtirahiṃsā ca samatā satyamārjavam |
indriyābhijayo dhairyaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam

अकार्पण्यमसंरम्भः सन्तोषं श्रद्दधानता ।
एतानि यस्य राजेन्द्र स दान्तः पुरुषः स्मृतः

akārpaṇyamasaṃrambhaḥ santoṣaṃ śraddadhānatā |
etāni yasya rājendra sa dāntaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ

कामो लोभश्च दर्पश्च मन्युर्निद्रा विकत्थनम् ।
मान ईर्ष्यां च शोकश्च नैतद्दान्तो निषेवते ।
अजिह्ममशठं शुद्धमेतद्दान्तस्य लक्षणम्

kāmo lobhaśca darpaśca manyurnidrā vikatthanam |
māna īrṣyāṃ ca śokaśca naitaddānto niṣevate |
ajihmamaśaṭhaṃ śuddhametaddāntasya lakṣaṇam

अलोलुपस्तथाऽल्पेप्सुः कामानामविचिन्तिता ।
समुद्रकल्पः परुषः स दान्तः परिकीर्तितः

alolupastathā'lpepsuḥ kāmānāmavicintitā |
samudrakalpaḥ paruṣaḥ sa dāntaḥ parikīrtitaḥ

सुवृत्तः शीलसंपन्नः प्रसन्नात्माऽत्मविद्बुधः ।
प्राप्येह लोके संमानं सुगतिं प्रेत्य गच्छति

suvṛttaḥ śīlasaṃpannaḥ prasannātmā'tmavidbudhaḥ |
prāpyeha loke saṃmānaṃ sugatiṃ pretya gacchati

अभयं यस्य भूतेभ्यः सर्वेषामभयं यतः ।
स वै परिणतप्रज्ञः प्रख्यातो मनुजोत्तमः

abhayaṃ yasya bhūtebhyaḥ sarveṣāmabhayaṃ yataḥ |
sa vai pariṇataprajñaḥ prakhyāto manujottamaḥ

सर्वभूतहितो मैत्रस्तस्मान्नोद्विजते जनः ।
समुद्र इव गम्भीरः प्रज्ञातृप्तः प्रशाम्यति

sarvabhūtahito maitrastasmānnodvijate janaḥ |
samudra iva gambhīraḥ prajñātṛptaḥ praśāmyati

कर्मणाऽचरितं पूर्वं सद्भिराचरितं च यत् ।
तदेवास्थाय मोदन्ते दान्ताः शमपरायणाः

karmaṇā'caritaṃ pūrvaṃ sadbhirācaritaṃ ca yat |
tadevāsthāya modante dāntāḥ śamaparāyaṇāḥ

नैष्कर्म्यं वा समास्थाय ज्ञानतृप्तो जितेन्द्रियः ।
कालाकाङ्क्षी चरँल्लोके ब्रह्मभूयाय कल्पते

naiṣkarmyaṃ vā samāsthāya jñānatṛpto jitendriyaḥ |
kālākāṅkṣī caram̐lloke brahmabhūyāya kalpate

शकुनीनामिवाकाशे पदं नैवोपलभ्यते ।
एवं प्रज्ञानतृप्तस्य मुनेर्वर्त्म न दृश्यते

śakunīnāmivākāśe padaṃ naivopalabhyate |
evaṃ prajñānatṛptasya munervartma na dṛśyate

उत्सृज्यैव गृहान्यस्तु मोक्षमेवाभिमन्यते ।
लोकास्तेजोमयास्तस्य कल्पन्ते शाश्वता दिवि

utsṛjyaiva gṛhānyastu mokṣamevābhimanyate |
lokāstejomayāstasya kalpante śāśvatā divi