अध्याय 41: विदुर सनत्सुजात का स्मरण करते हैं

अनुक्तं यदि ते किञ्चिद्वाचा विदुर विद्यते ।
तन्मे शुश्रूषतो ब्रूहि विचित्राणि हि भाषसे

anuktaṃ yadi te kiñcidvācā vidura vidyate |
tanme śuśrūṣato brūhi vicitrāṇi hi bhāṣase

धृतराष्ट्र कुमारो वै यः पुराणः सनातनः ।
तनत्सुजातः प्रोवाच मृत्युर्नास्तीति भारत

dhṛtarāṣṭra kumāro vai yaḥ purāṇaḥ sanātanaḥ |
tanatsujātaḥ provāca mṛtyurnāstīti bhārata

स ते गुह्यान्प्रकाशांश्च सर्वान्हृदयसंश्रयान् ।
प्रवक्ष्यति महाराज सर्वबुद्धिमतां वरः

sa te guhyānprakāśāṃśca sarvānhṛdayasaṃśrayān |
pravakṣyati mahārāja sarvabuddhimatāṃ varaḥ

किं त्वं न वेद तद्भूयो यन्मे ब्रूयात्सनातनः ।
त्वमेव विदुर ब्रूहि प्रज्ञाशेषोऽस्ति चेत्तव

kiṃ tvaṃ na veda tadbhūyo yanme brūyātsanātanaḥ |
tvameva vidura brūhi prajñāśeṣo'sti cettava

शूद्रयोनावहं जातो नातोऽन्यद्वक्तुमुत्सहे ।
कुमारस्य तु याबुद्धिर्वेद तां शाश्वतीमहम्

śūdrayonāvahaṃ jāto nāto'nyadvaktumutsahe |
kumārasya tu yābuddhirveda tāṃ śāśvatīmaham

ब्राह्मीं हि योनिमापन्नः सगुह्यमपि यो वदेत् ।
न तेन गर्ह्यो देवानां तस्मादेतद्ब्रवीमि ते

brāhmīṃ hi yonimāpannaḥ saguhyamapi yo vadet |
na tena garhyo devānāṃ tasmādetadbravīmi te

ब्रवीहि विदुर त्वं मे पुराणं तं सनातनम् ।
कथमेतेन देहेन स्यादिहैव समागमः

bravīhi vidura tvaṃ me purāṇaṃ taṃ sanātanam |
kathametena dehena syādihaiva samāgamaḥ

चिन्तयामास विदुरस्तभृषिं शंसितव्रतम् ।
स च तच्चिन्तितं ज्ञात्वा दर्शयामास भारत

cintayāmāsa vidurastabhṛṣiṃ śaṃsitavratam |
sa ca taccintitaṃ jñātvā darśayāmāsa bhārata

स चैनं प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा ।
सुखोपविष्टं विश्रान्तमथैनं विदुरोऽब्रवीत्

sa cainaṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā |
sukhopaviṣṭaṃ viśrāntamathainaṃ viduro'bravīt

भगवन्संशयः कश्चिद्धृतराष्ट्रस्य मानसः ।
यो न शक्यो मया वक्तुं त्वमस्मै वक्तुमर्हसि

bhagavansaṃśayaḥ kaściddhṛtarāṣṭrasya mānasaḥ |
yo na śakyo mayā vaktuṃ tvamasmai vaktumarhasi

यं श्रत्वाऽयं मनुष्येन्द्रः सर्वदुःखातिगो भवेत्

yaṃ śratvā'yaṃ manuṣyendraḥ sarvaduḥkhātigo bhavet

लाभालाभौ प्रियद्वेष्यौ यथैनं न जरान्तकौ ।
विषहेरन्भयामर्षौ श्रुत्पिपासे मदोद्भवौ ।
अरतिश्चैव तन्द्री च कामक्रोधौ क्षयोदयौ

lābhālābhau priyadveṣyau yathainaṃ na jarāntakau |
viṣaheranbhayāmarṣau śrutpipāse madodbhavau |
aratiścaiva tandrī ca kāmakrodhau kṣayodayau