अध्याय 42: सनत्सुजात: प्रमाद ही मृत्यु है

ततो राजा धृतराष्ट्रो मनीषी
संपूज्य वाक्यं विदुरेरितं तत् ।
सनत्सुजातं रहिते महात्मा
पप्रच्छ बुद्धिं परमां बुभूषन्

tato rājā dhṛtarāṣṭro manīṣī
saṃpūjya vākyaṃ vidureritaṃ tat |
sanatsujātaṃ rahite mahātmā
papraccha buddhiṃ paramāṃ bubhūṣan

सनत्सुजात यदिमं शृणोमि
न मृत्युरस्तीति तवोपदेशम् ।
देवासुरा ह्याचरन्ब्रह्मचर्य-
ममृत्यवे तत्कतरन्नु सत्यम्

sanatsujāta yadimaṃ śṛṇomi
na mṛtyurastīti tavopadeśam |
devāsurā hyācaranbrahmacarya-
mamṛtyave tatkatarannu satyam

अमृत्युं कर्मणा केचिन्मृत्युर्नास्तीति चापरे ।
शृणु मे ब्रुवतो राजन्यथैतन्मा विशङ्किथाः

amṛtyuṃ karmaṇā kecinmṛtyurnāstīti cāpare |
śṛṇu me bruvato rājanyathaitanmā viśaṅkithāḥ

उभे सत्ये क्षत्रियाद्य प्रवृत्ते
मोहो मृत्युः संमतोऽयं कवीनाम् ।
प्रमादं वै मृत्युमहं ब्रवीमि
तथाऽप्रमादममृतत्वं ब्रवीमि

ubhe satye kṣatriyādya pravṛtte
moho mṛtyuḥ saṃmato'yaṃ kavīnām |
pramādaṃ vai mṛtyumahaṃ bravīmi
tathā'pramādamamṛtatvaṃ bravīmi

प्रमादाद्वै असुराः पराभव-
न्नप्रमादाद्ब्रह्मभूताः सुराश्च ।
नैव मृत्युर्व्याघ्र इवात्ति जन्तू-
न्न ह्यस्य रूपमुपलभ्यते हि

pramādādvai asurāḥ parābhava-
nnapramādādbrahmabhūtāḥ surāśca |
naiva mṛtyurvyāghra ivātti jantū-
nna hyasya rūpamupalabhyate hi

यमं त्वेके मृत्युमतोऽन्यमाहु-
रात्मावासममृतं ब्रह्मचर्यम् ।
पितृलोके राज्यमनुशास्ति देवः
शिवः शिवानामशिवोऽशिवानाम्

yamaṃ tveke mṛtyumato'nyamāhu-
rātmāvāsamamṛtaṃ brahmacaryam |
pitṛloke rājyamanuśāsti devaḥ
śivaḥ śivānāmaśivo'śivānām

अस्यादेशान्निःसरते नराणां
क्रोधः प्रमादो लोभरूपश्च मृत्युः ।
अहं गतेनैव चरन्विमार्गा-
न्न चात्मनो योगमुपैति कश्चित्

asyādeśānniḥsarate narāṇāṃ
krodhaḥ pramādo lobharūpaśca mṛtyuḥ |
ahaṃ gatenaiva caranvimārgā-
nna cātmano yogamupaiti kaścit

ते मोहितास्तद्वशे वर्तमाना
इतः प्रेतास्तत्र पुनः पतन्ति ।
ततस्तान्देवा अनुविप्लवन्ते
अतो मृत्युर्मरणादभ्युपैति

te mohitāstadvaśe vartamānā
itaḥ pretāstatra punaḥ patanti |
tatastāndevā anuviplavante
ato mṛtyurmaraṇādabhyupaiti

कर्मोदये कर्मफलानुरागा-
स्तत्रानु ते यान्ति न तरन्ति मृत्युम् ।
सदर्थयोगानवगमात्समन्ता-
त्प्रवर्तते भोगभोगेन देही

karmodaye karmaphalānurāgā-
statrānu te yānti na taranti mṛtyum |
sadarthayogānavagamātsamantā-
tpravartate bhogabhogena dehī

तद्वै महामोहनमिन्द्रियाणां
मिथ्यार्थयोगस्य गतिर्हि नित्या ।
मिथ्यार्थयोगाभिहतान्तरात्मा
स्मरन्नुपास्ते विषयान्समन्तात्

tadvai mahāmohanamindriyāṇāṃ
mithyārthayogasya gatirhi nityā |
mithyārthayogābhihatāntarātmā
smarannupāste viṣayānsamantāt

अभिध्या वै प्रथमं हन्ति लोकान्
कामक्रोधावनुगृह्याशु पश्चात् ।
एते बालान्मृत्यवे प्रापयन्ति
धीरास्तु धैर्येण तरन्ति मृत्युम्

abhidhyā vai prathamaṃ hanti lokān
kāmakrodhāvanugṛhyāśu paścāt |
ete bālānmṛtyave prāpayanti
dhīrāstu dhairyeṇa taranti mṛtyum

सोऽभिध्यायन्नुत्पतिष्णन्निहन्या-
दनादरेणाप्रतिबुध्यमानः ।
नैनं मृत्युर्मृत्युरिवात्ति भूत्वा
एवं विद्वान्यो विनिहन्ति कामान्

so'bhidhyāyannutpatiṣṇannihanyā-
danādareṇāpratibudhyamānaḥ |
nainaṃ mṛtyurmṛtyurivātti bhūtvā
evaṃ vidvānyo vinihanti kāmān

कामानुसारी पुरुषः कामाननु विनश्यति ।
कामान्व्युदस्य धुनुते यत्किञ्चित्पुरुषो रजः

kāmānusārī puruṣaḥ kāmānanu vinaśyati |
kāmānvyudasya dhunute yatkiñcitpuruṣo rajaḥ

तमोप्रकाशो भूतानां नरकोऽयं प्रदृश्यते ।
मुह्यन्त इव धावन्ति गच्छन्तः श्वभ्रमुन्मुखाः

tamoprakāśo bhūtānāṃ narako'yaṃ pradṛśyate |
muhyanta iva dhāvanti gacchantaḥ śvabhramunmukhāḥ

अमूढवृत्तेः पुरुषस्येह कुर्या-
त्किं वै मृत्युस्तार्ण इवास्य व्याघ्रः ।
अमन्यमानः क्षत्रिय किञ्चिदन्य-
न्नाधीयते तार्ण इवास्य सर्पः

amūḍhavṛtteḥ puruṣasyeha kuryā-
tkiṃ vai mṛtyustārṇa ivāsya vyāghraḥ |
amanyamānaḥ kṣatriya kiñcidanya-
nnādhīyate tārṇa ivāsya sarpaḥ

र्मृत्योर्यथा विषयं प्राप्य मर्त्यः

rmṛtyoryathā viṣayaṃ prāpya martyaḥ

यानेवाहुरिज्यया साधुलोकान्
द्विजातीनां पुण्यतमान्सनातनात् ।
तेषां परार्थं कथयन्तीह वेदा
एतद्विद्वान्नैति कथं नु कर्म

yānevāhurijyayā sādhulokān
dvijātīnāṃ puṇyatamānsanātanāt |
teṣāṃ parārthaṃ kathayantīha vedā
etadvidvānnaiti kathaṃ nu karma

एवं ह्यविद्वानुपयाति तत्र
तत्रार्थजातं च वदन्ति वेदाः ।
सवेह आयाति परं परात्मा
प्रयाति मार्गेण निहत्य मार्गान्

evaṃ hyavidvānupayāti tatra
tatrārthajātaṃ ca vadanti vedāḥ |
saveha āyāti paraṃ parātmā
prayāti mārgeṇa nihatya mārgān

कोऽसौ नियुङ्क्ते तमजं पुराणं
स चेदिदं सर्वमनुक्रमेण ।
किं वास्य कार्यमथवा सुखं च
तन्मे विद्वन्ब्रूहि सर्वं यथावत्

ko'sau niyuṅkte tamajaṃ purāṇaṃ
sa cedidaṃ sarvamanukrameṇa |
kiṃ vāsya kāryamathavā sukhaṃ ca
tanme vidvanbrūhi sarvaṃ yathāvat

दोषो महानत्र विभेदयोगे
ह्यनादियोगेन भवन्ति नित्याः ।
तथास्य नाधिक्यमपैति किञ्चि-
दनादियोगेन भवन्ति पुंसः

doṣo mahānatra vibhedayoge
hyanādiyogena bhavanti nityāḥ |
tathāsya nādhikyamapaiti kiñci-
danādiyogena bhavanti puṃsaḥ

य एतद्वा भगवान्स नित्यो
विकारयोगेन करोति विश्वम् ।
तथाच तच्छक्तिरिति स्म मन्यते ।
तथार्थयोगेन भवन्ति वेदाः

ya etadvā bhagavānsa nityo
vikārayogena karoti viśvam |
tathāca tacchaktiriti sma manyate |
tathārthayogena bhavanti vedāḥ

यस्माद्धर्मान्नाचरन्तीह केचि-
त्तथा धर्मान्केचिदिहाचरन्ति ।
धर्मः पापेन प्रतिहन्यते स्वि-
दुताहो धर्मः प्रतिहन्ति पापम्

yasmāddharmānnācarantīha keci-
ttathā dharmānkecidihācaranti |
dharmaḥ pāpena pratihanyate svi-
dutāho dharmaḥ pratihanti pāpam

तस्मिन्स्थितौ वाप्युभयं हि नित्यं
ज्ञानेन विद्वान्प्रतिहन्ति सिद्धम् ।
तथान्यथा पुण्यमुपैति देही
तथागतं पापमुपैति सिद्धम्

tasminsthitau vāpyubhayaṃ hi nityaṃ
jñānena vidvānpratihanti siddham |
tathānyathā puṇyamupaiti dehī
tathāgataṃ pāpamupaiti siddham

गत्वोभयं कर्मणा युज्यते स्थिरं
शुभस्य पापस्य स चापि कर्मणा ।
धर्मेण पापं प्रणुदतीह विद्वान्
धर्मो बलीयानिति तत्र विद्धिः

gatvobhayaṃ karmaṇā yujyate sthiraṃ
śubhasya pāpasya sa cāpi karmaṇā |
dharmeṇa pāpaṃ praṇudatīha vidvān
dharmo balīyāniti tatra viddhiḥ

यानिहाहुः स्वस्य धर्मस्य लोका-
न्द्विजातीनां पुण्यकृतां सनातनान् ।
तेषां क्रमान्कथय ततोऽपि चान्या-
न्नैतद्विद्वन्वेत्तुमिच्छामि कर्म

yānihāhuḥ svasya dharmasya lokā-
ndvijātīnāṃ puṇyakṛtāṃ sanātanān |
teṣāṃ kramānkathaya tato'pi cānyā-
nnaitadvidvanvettumicchāmi karma

येषां व्रतेऽथ विस्पर्धा बले बलवतामिव ।
ते ब्राह्मणा इतः प्रेत्य स्वर्गे यान्ति प्रकाशताम्

yeṣāṃ vrate'tha vispardhā bale balavatāmiva |
te brāhmaṇā itaḥ pretya svarge yānti prakāśatām

येषां धर्मे च विस्पर्धा तेषां जज्ज्ञानसाधनम् ।
ते ब्राह्मणा इतो मुक्ताः स्वर्गं यान्ति त्रिविष्टपम्

yeṣāṃ dharme ca vispardhā teṣāṃ jajjñānasādhanam |
te brāhmaṇā ito muktāḥ svargaṃ yānti triviṣṭapam

तस्य सम्यक्समाचारमाहुर्वेदविदो जनाः ।
नैनं मन्येत भूयिष्ठं बाह्यमाभ्यन्तरं जनम्

tasya samyaksamācāramāhurvedavido janāḥ |
nainaṃ manyeta bhūyiṣṭhaṃ bāhyamābhyantaraṃ janam

यत्र मन्येत भूयिष्ठं प्रावृषीव तृणोदकम् ।
अन्नं पानं ब्राह्मणस्य तञ्जीवोन्नानुसंज्वरेत्

yatra manyeta bhūyiṣṭhaṃ prāvṛṣīva tṛṇodakam |
annaṃ pānaṃ brāhmaṇasya tañjīvonnānusaṃjvaret

यत्राकथयमानस्य प्रयच्छत्यशिवं भयम् ।
अतिरिक्तमिवाकुर्वन्स श्रेयान्नेतरो जनः

yatrākathayamānasya prayacchatyaśivaṃ bhayam |
atiriktamivākurvansa śreyānnetaro janaḥ

यो वा कथयमानस्य ह्यात्मानं नानुसंज्वरेत् ।
ब्रह्मस्वं नोपभुञ्जीत तदन्नं संमतं सताम् ।
कुशवल्कलचेलाद्यं ब्रह्मस्वं योगिनो विदुः

yo vā kathayamānasya hyātmānaṃ nānusaṃjvaret |
brahmasvaṃ nopabhuñjīta tadannaṃ saṃmataṃ satām |
kuśavalkalacelādyaṃ brahmasvaṃ yogino viduḥ

यथा खं वान्तमश्नाति श्वा वै नित्यमभूतये ।
एवं ते वान्तमश्नन्ति स्ववीर्यस्योपसेवनात्

yathā khaṃ vāntamaśnāti śvā vai nityamabhūtaye |
evaṃ te vāntamaśnanti svavīryasyopasevanāt

नित्यमज्ञातचर्या मे इति मन्येत ब्राह्मणः ।
ज्ञातीनां तु वसन्मध्ये नैवं विन्देत किञ्चन

nityamajñātacaryā me iti manyeta brāhmaṇaḥ |
jñātīnāṃ tu vasanmadhye naivaṃ vindeta kiñcana

कोह्येवमन्तरात्मानं ब्राह्मणो हन्तुमर्हति ।
निर्लिङ्गमचलं शुद्धं सर्वद्वन्द्वविवर्जितम्

kohyevamantarātmānaṃ brāhmaṇo hantumarhati |
nirliṅgamacalaṃ śuddhaṃ sarvadvandvavivarjitam

योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते ।
किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा

yo'nyathā santamātmānamanyathā pratipadyate |
kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇātmāpahāriṇā

अश्रान्तः स्यादनादाता संमतो निरुपद्रवः ।
शिष्टो न शिष्टवत्स स्याद्ब्राह्मणो ब्रह्मवित्कविः

aśrāntaḥ syādanādātā saṃmato nirupadravaḥ |
śiṣṭo na śiṣṭavatsa syādbrāhmaṇo brahmavitkaviḥ

अनाढ्या मानुषे वित्ते आढ्या दैवे तथा क्रतौ ।
ते दुर्धर्षा दुष्प्रकम्प्यास्तान्विद्याद्ब्रह्मणस्तनुम्

anāḍhyā mānuṣe vitte āḍhyā daive tathā kratau |
te durdharṣā duṣprakampyāstānvidyādbrahmaṇastanum

सर्वान्खिष्टकृतो देवान्विद्याद्य इह कश्चन ।
न स मानो ब्राह्मणस्य तस्मिन्प्रयतते स्वयम्

sarvānkhiṣṭakṛto devānvidyādya iha kaścana |
na sa māno brāhmaṇasya tasminprayatate svayam

यमप्रयतमानं तु मानयन्ति समाहिताः ।
न मान्यमानो मन्येत नावमानेऽतिसंज्वरेत्

yamaprayatamānaṃ tu mānayanti samāhitāḥ |
na mānyamāno manyeta nāvamāne'tisaṃjvaret

लोकः स्वभाववृत्तिर्हि निमेषोन्मषवत्सदा ।
विद्वांसो मानयन्तीह इति मन्येत मानितः

lokaḥ svabhāvavṛttirhi nimeṣonmaṣavatsadā |
vidvāṃso mānayantīha iti manyeta mānitaḥ

अधर्मनिपुणा मुढा लोके मायाविशारदाः ।
न मान्यं मानयिष्यन्ति एवं मन्येत मानितः

adharmanipuṇā muḍhā loke māyāviśāradāḥ |
na mānyaṃ mānayiṣyanti evaṃ manyeta mānitaḥ

न वै मानं च मौनं च सहितौ वसतः सदा ।
अयं हि लोको मानस्य असौ मौनस्य तद्विदुः

na vai mānaṃ ca maunaṃ ca sahitau vasataḥ sadā |
ayaṃ hi loko mānasya asau maunasya tadviduḥ

श्रीर्हि मानार्थसंवासा सा चापि परिपन्थिनी ।
ब्राह्मी सुदुर्लभा श्रीर्हि प्रज्ञाहीनेन क्षत्रिय

śrīrhi mānārthasaṃvāsā sā cāpi paripanthinī |
brāhmī sudurlabhā śrīrhi prajñāhīnena kṣatriya

द्वाराणि तस्येह वदन्ति सन्तो
बहुप्रकाराणि दुराधराणि ।
सत्यार्जवे ह्रीर्दमशौचविद्या
षण्मानमोहप्रतिबन्धनानि

dvārāṇi tasyeha vadanti santo
bahuprakārāṇi durādharāṇi |
satyārjave hrīrdamaśaucavidyā
ṣaṇmānamohapratibandhanāni