अध्याय 40: धर्म नित्य है: विदुर का अन्तिम उपदेश

योऽभ्यर्चितः मद्भिरसञ्जमानः
करोत्यर्थं शक्तिमहापयित्वा ।
क्षिप्रं यशस्तं समुपैति मन्त-
मलं प्रसन्ना हि सुखाय सन्तः

yo'bhyarcitaḥ madbhirasañjamānaḥ
karotyarthaṃ śaktimahāpayitvā |
kṣipraṃ yaśastaṃ samupaiti manta-
malaṃ prasannā hi sukhāya santaḥ

महान्तमप्यर्थमधर्मयुक्तं
यः मन्त्यजत्यनपाकृष्ट एव ।
सुखं सुदुःखान्यवमुच्य शेते
जीर्णां त्वचं सर्प इवावमुच्य

mahāntamapyarthamadharmayuktaṃ
yaḥ mantyajatyanapākṛṣṭa eva |
sukhaṃ suduḥkhānyavamucya śete
jīrṇāṃ tvacaṃ sarpa ivāvamucya

अनृते च समुत्कर्पो राजगामि च पैशुनम् ।
गुरोश्चालीकनिर्बन्धः समानि ब्रह्महत्यया

anṛte ca samutkarpo rājagāmi ca paiśunam |
guroścālīkanirbandhaḥ samāni brahmahatyayā

असूयैकपदं मृत्युरतिवादः श्रियो वधः ।
अशुश्रूषा त्वरा श्लाघा विद्यायाः शत्रवस्त्रः

asūyaikapadaṃ mṛtyurativādaḥ śriyo vadhaḥ |
aśuśrūṣā tvarā ślāghā vidyāyāḥ śatravastraḥ

आलस्यं मदमोहौ च चापलं गोष्ठिरेव च ।
स्तब्धता चाभिमानित्वं तथा त्यागित्वमेव च ।
एते वै सप्त दोषाः स्युः सदा विद्यार्थिनां मताः

ālasyaṃ madamohau ca cāpalaṃ goṣṭhireva ca |
stabdhatā cābhimānitvaṃ tathā tyāgitvameva ca |
ete vai sapta doṣāḥ syuḥ sadā vidyārthināṃ matāḥ

सुखार्थिनः कुतो विद्या नास्ति विद्यार्थिनः सुखं ।
सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां विद्यार्थी वा त्यजेत्सुखम्

sukhārthinaḥ kuto vidyā nāsti vidyārthinaḥ sukhaṃ |
sukhārthī vā tyajedvidyāṃ vidyārthī vā tyajetsukham

नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः ।
नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना

nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ |
nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanā

आशा धृतिं हन्ति समृद्धिमन्तकः
क्रोधः श्रियं हन्ति यशः कदर्यता ।
अपालनं हन्ति पशूंश्च राज-
न्नेकः क्रुद्धो ब्राह्मणो हन्ति राष्ट्रम्

āśā dhṛtiṃ hanti samṛddhimantakaḥ
krodhaḥ śriyaṃ hanti yaśaḥ kadaryatā |
apālanaṃ hanti paśūṃśca rāja-
nnekaḥ kruddho brāhmaṇo hanti rāṣṭram

अजाश्च कांस्यं रजतं च नित्यं
मध्वाकर्षः शकुनिः श्रोत्रियश्च ।
वृद्धो ज्ञातिरवसन्नः कुलीन
एतानि ते सन्तु गृहे सदैव

ajāśca kāṃsyaṃ rajataṃ ca nityaṃ
madhvākarṣaḥ śakuniḥ śrotriyaśca |
vṛddho jñātiravasannaḥ kulīna
etāni te santu gṛhe sadaiva

अजोक्षा चन्दनं वीणा आदर्शो मधुसर्पिषी ।
विषमौदुम्बरं शङ्खः स्वर्णनाभोऽथ रोचना

ajokṣā candanaṃ vīṇā ādarśo madhusarpiṣī |
viṣamaudumbaraṃ śaṅkhaḥ svarṇanābho'tha rocanā

गृहे स्थापयितव्यानि धन्यानि मनुरब्रवीत् ।
देवब्राह्मणपूजार्थमतिथीनां च भारत

gṛhe sthāpayitavyāni dhanyāni manurabravīt |
devabrāhmaṇapūjārthamatithīnāṃ ca bhārata

इदं च त्वां सर्वपरं ब्रवीमि
पुण्यं पदं तात महाविशिष्टम् ।
न जातु कामान्न भयान्न लोभा-
द्धर्मं जह्याज्जीविस्यापि हेतोः

idaṃ ca tvāṃ sarvaparaṃ bravīmi
puṇyaṃ padaṃ tāta mahāviśiṣṭam |
na jātu kāmānna bhayānna lobhā-
ddharmaṃ jahyājjīvisyāpi hetoḥ

नित्यो धर्मः सुखदुःखे त्वनित्ये
जीवो नित्यो धातुरस्य त्वनित्यः ।
त्यक्त्वाऽनित्यं प्रतितिष्ठस्व नित्ये
संतुष्य सन्तोषपरा हि सन्तः

nityo dharmaḥ sukhaduḥkhe tvanitye
jīvo nityo dhāturasya tvanityaḥ |
tyaktvā'nityaṃ pratitiṣṭhasva nitye
saṃtuṣya santoṣaparā hi santaḥ

महाबलान्पश्य महानुभावान्
प्रशास्य भूमिं धनधान्यपूर्णाम् ।
राज्यानि हित्वा विपुलांश्च भोगान् ।
गतान्नरेन्द्रान्वशमन्तकस्य

mahābalānpaśya mahānubhāvān
praśāsya bhūmiṃ dhanadhānyapūrṇām |
rājyāni hitvā vipulāṃśca bhogān |
gatānnarendrānvaśamantakasya

मृतं पुत्रं दुःखपुष्टं मनुष्या
उत्क्षिप्य राजन्स्वगृहान्निर्हरन्ति ।
तं मुक्तकेशाः करुणं रुदन्ति
चितामध्ये काष्ठमिव क्षिपन्ति

mṛtaṃ putraṃ duḥkhapuṣṭaṃ manuṣyā
utkṣipya rājansvagṛhānnirharanti |
taṃ muktakeśāḥ karuṇaṃ rudanti
citāmadhye kāṣṭhamiva kṣipanti

अन्यो धनं प्रेतगतस्य भुङ्क्ते
वयांसि चाग्निश्च शरीरधातून् ।
द्वाभ्यामयं सह गच्छत्यमुत्र
पुण्येन पापेन च वेष्ट्यमानः

anyo dhanaṃ pretagatasya bhuṅkte
vayāṃsi cāgniśca śarīradhātūn |
dvābhyāmayaṃ saha gacchatyamutra
puṇyena pāpena ca veṣṭyamānaḥ

उसृज्य विनिवर्तन्ते ज्ञातयः सुहृदः सुताः ।
अपुष्पानफलान्वृक्षान्यथा तात पतत्रिणः

usṛjya vinivartante jñātayaḥ suhṛdaḥ sutāḥ |
apuṣpānaphalānvṛkṣānyathā tāta patatriṇaḥ

अग्नौ प्रास्तं तु पुरुषं कर्मान्वेति स्वयं कृतम् ।
तस्मात्तु पुरुषो यत्नाद्धर्मं सञ्चिनुयाच्छनैः

agnau prāstaṃ tu puruṣaṃ karmānveti svayaṃ kṛtam |
tasmāttu puruṣo yatnāddharmaṃ sañcinuyācchanaiḥ

अस्माल्लोकादूर्ध्वममुष्य चाधो
महत्तमस्तिष्ठति ह्यन्धकारम् ।
तद्वै महामोहनमिन्द्रियाणां
बुद्ध्यस्व मा त्वां प्रलभेत राजन्

asmāllokādūrdhvamamuṣya cādho
mahattamastiṣṭhati hyandhakāram |
tadvai mahāmohanamindriyāṇāṃ
buddhyasva mā tvāṃ pralabheta rājan

इदं वचः शक्ष्यसि चेद्यथाव-
न्निशम्य सर्वं प्रतिपत्तुमेव ।
यशः परं प्राप्स्यसि जीवलोके
भयं नचामुत्र नचेह तेऽस्ति

idaṃ vacaḥ śakṣyasi cedyathāva-
nniśamya sarvaṃ pratipattumeva |
yaśaḥ paraṃ prāpsyasi jīvaloke
bhayaṃ nacāmutra naceha te'sti

आत्मा नदी भारत पुण्यतीर्था
सत्योदया धृतिकूला दयोर्मिः ।
तस्यां स्नातः पूयते पुण्यकर्मा
पुण्यो ह्यात्मा नित्यमलोभ एव

ātmā nadī bhārata puṇyatīrthā
satyodayā dhṛtikūlā dayormiḥ |
tasyāṃ snātaḥ pūyate puṇyakarmā
puṇyo hyātmā nityamalobha eva

कामक्रोधग्राहवतीं पञ्चेन्द्रियजलां नदीम् ।
नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर

kāmakrodhagrāhavatīṃ pañcendriyajalāṃ nadīm |
nāvaṃ dhṛtimayīṃ kṛtvā janmadurgāṇi saṃtara

प्रज्ञावृद्धं धर्मवृद्धं स्वबन्धुं
विद्यावृद्धं वयसा चापि वृद्धम् ।
कार्याकार्ये पूजयित्वा प्रसाद्य
यः संपृच्छेन्न स मुह्येत्कदाचित्

prajñāvṛddhaṃ dharmavṛddhaṃ svabandhuṃ
vidyāvṛddhaṃ vayasā cāpi vṛddham |
kāryākārye pūjayitvā prasādya
yaḥ saṃpṛcchenna sa muhyetkadācit

धृत्या शिश्रोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा ।
चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च कर्मणा

dhṛtyā śiśrodaraṃ rakṣetpāṇipādaṃ ca cakṣuṣā |
cakṣuḥśrotre ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā

नित्योदकी नित्ययज्ञोपवीती
नित्यस्वाध्यायी पतितान्नवर्जी ।
सत्यं ब्रुवन्गुरवे कर्म कुर्व-
न्न ब्राह्मणश्र्यवते ब्रह्मलोकात्

nityodakī nityayajñopavītī
nityasvādhyāyī patitānnavarjī |
satyaṃ bruvangurave karma kurva-
nna brāhmaṇaśryavate brahmalokāt

अधीत्य वेदान्परिसंस्तीर्य चाग्नी-
निष्ट्वा यज्ञैः पालयित्वा प्रजाश्च ।
गोब्रह्मणार्थं शस्त्रपूतान्तरात्मा
हतः सङ्ग्रामे क्षत्रियः स्वर्गमेति

adhītya vedānparisaṃstīrya cāgnī-
niṣṭvā yajñaiḥ pālayitvā prajāśca |
gobrahmaṇārthaṃ śastrapūtāntarātmā
hataḥ saṅgrāme kṣatriyaḥ svargameti

वैश्योऽधीत्य ब्राह्मणान्क्षत्रियांश्च
धनैः काले संविभज्याश्रितांश्च ।
त्रेतापूतं धूममाघ्राय पुण्यं
प्रेत्य स्वर्गे दिव्यसुखानि भुङ्क्ते

vaiśyo'dhītya brāhmaṇānkṣatriyāṃśca
dhanaiḥ kāle saṃvibhajyāśritāṃśca |
tretāpūtaṃ dhūmamāghrāya puṇyaṃ
pretya svarge divyasukhāni bhuṅkte

ब्रह्म क्षत्रं वैश्यवर्णं च शूद्रः
क्रमेणैतान्न्यायतः पूजयानः ।
तुष्टेष्वेतेष्वव्यथो दग्धपाप-
स्त्यक्त्वा देहं स्वर्गसुखानि भुङ्क्ते

brahma kṣatraṃ vaiśyavarṇaṃ ca śūdraḥ
krameṇaitānnyāyataḥ pūjayānaḥ |
tuṣṭeṣveteṣvavyatho dagdhapāpa-
styaktvā dehaṃ svargasukhāni bhuṅkte

चातुर्वर्ण्यस्यैष धर्मस्तवोक्तो
हेतुं चानुब्रुवतो मे निबोध ।
क्षात्राद्धर्माद्धीयते पाण्डुपुत्र-
स्तं त्वं राजन्राजधर्मे नियुङ्क्ष

cāturvarṇyasyaiṣa dharmastavokto
hetuṃ cānubruvato me nibodha |
kṣātrāddharmāddhīyate pāṇḍuputra-
staṃ tvaṃ rājanrājadharme niyuṅkṣa

एवमेतद्यथा त्वं मामनुशासनि नित्यदा ।
ममापि च मतिः सौम्य भवत्येवं यथात्थ माम्

evametadyathā tvaṃ māmanuśāsani nityadā |
mamāpi ca matiḥ saumya bhavatyevaṃ yathāttha mām

सा तु बुद्धिः कृताप्येवं पाण्डवान्प्रति मे सदा ।
दुर्योधनं समासाद्य पुनर्विपरिवर्तते

sā tu buddhiḥ kṛtāpyevaṃ pāṇḍavānprati me sadā |
duryodhanaṃ samāsādya punarviparivartate

न दिष्टमभ्यतिक्रान्तुं शक्यं भूतेन केनचित् ।
दिष्टमेव ध्रुवं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम्

na diṣṭamabhyatikrāntuṃ śakyaṃ bhūtena kenacit |
diṣṭameva dhruvaṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam