उद्योग पर्व

अध्याय 24: संजय उत्तर देकर संदेश सुनने का अनुरोध करते हैं

इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि सञ्जययानपर्वणि चतुविंशोऽध्यायः ॥

10 श्लोक · 24 में से 196

इस अध्याय में क्या होता है

संजय उत्तर देकर संदेश सुनने का अनुरोध करते हैं

संजय कहते हैं कि युधिष्ठिर ने जिन कौरव वृद्धों का कुशल पूछा, वे सब स्वस्थ हैं। दुर्योधन के पास अच्छे वृद्ध भी हैं और पापी भी। फिर भी निर्दोष पाण्डवों से शत्रु जैसा व्यवहार अनुचित है; ऐसे सज्जनों से द्वेष कर वह मित्रद्रोही बनता है। वृद्ध धृतराष्ट्र यह जानते हैं और भीतर ही भीतर पछताते हैं, क्योंकि ब्राह्मणों से सुनते हैं कि मित्रद्रोह महापापों से भी बड़ा है। कौरव युद्ध में अर्जुन को, ढोल-शंखों के बीच गदाधारी भीम को और चारों ओर बाण बरसाते नकुल-सहदेव को याद करते हैं। इन्द्र-तुल्य पाण्डव काम के लिए धर्म नहीं छोड़ेंगे, इसलिए युधिष्ठिर अपनी बुद्धि से कोई समाधान निकालें। फिर संजय उनसे मन्त्रियों और पुत्रों को बुलाकर धृतराष्ट्र का संदेश सुनने को कहते हैं।

सञ्जय उवाच

24.1

यथाऽऽत्थ मे पाण्डव तत्तथैव
कुरून्कुरुश्रेष्ठ जनं च पृच्छसि ।
अनामयास्तात मनस्विनस्ते
कुरुश्रेष्ठान्पृच्छसि पार्थ यांस्त्वम्

yathā''ttha me pāṇḍava tattathaiva
kurūnkuruśreṣṭha janaṃ ca pṛcchasi |
anāmayāstāta manasvinaste
kuruśreṣṭhānpṛcchasi pārtha yāṃstvam

24.2

सन्त्येव वृद्धाः साधवो धार्तराष्ट्रे
सन्त्येव पापाः पाण्डव तस्य विद्धि ।
दद्याद्रिपुभ्योऽपि हि धार्तराष्ट्रः
कुतो दायांल्लोपयेद्ब्राह्मणानाम्

santyeva vṛddhāḥ sādhavo dhārtarāṣṭre
santyeva pāpāḥ pāṇḍava tasya viddhi |
dadyādripubhyo'pi hi dhārtarāṣṭraḥ
kuto dāyāṃllopayedbrāhmaṇānām

24.3

यद्युष्मासु वर्ततेऽसावधर्म्य-
मद्रुग्धेषु द्रुग्धवत्तन्न साधु ।
मित्रध्रुक् स्याद्धृतराष्ट्रस्य पुत्रो
युष्मान्द्विपन्साधुवृत्तानसाधुः

yadyuṣmāsu vartate'sāvadharmya-
madrugdheṣu drugdhavattanna sādhu |
mitradhruk syāddhṛtarāṣṭrasya putro
yuṣmāndvipansādhuvṛttānasādhuḥ

24.4

स चापि जानाति भृशं च तप्यते
शोचत्यन्तः स्थविरोऽजातशत्रो ।
शृणोति हि ब्राह्मणानां समेत्य
मित्रद्रोहः पातकेभ्यो यरीयान्

sa cāpi jānāti bhṛśaṃ ca tapyate
śocatyantaḥ sthaviro'jātaśatro |
śṛṇoti hi brāhmaṇānāṃ sametya
mitradrohaḥ pātakebhyo yarīyān

24.5

स्मरन्ति तुभ्यं नरदेव सङ्गमे
युद्धे च जिष्णोश्च युधां प्रणेतुः ।
समुद्धुष्टे दुन्दुभिशङ्खशब्दे
गदापाणिं भीमसेनं स्मरन्ति

smaranti tubhyaṃ naradeva saṅgame
yuddhe ca jiṣṇośca yudhāṃ praṇetuḥ |
samuddhuṣṭe dundubhiśaṅkhaśabde
gadāpāṇiṃ bhīmasenaṃ smaranti

24.6

माद्रीसुतौ चापि तथाऽऽजिमध्ये
सर्वा दिशः संपतन्तौ स्मरन्ति ।
सेनां वर्षन्तौ शग्वैपरजमं
महारथौ समरे दुष्प्रकम्पौ

mādrīsutau cāpi tathā''jimadhye
sarvā diśaḥ saṃpatantau smaranti |
senāṃ varṣantau śagvaiparajamaṃ
mahārathau samare duṣprakampau

24.7

समीकुर्याः प्रज्ञयाऽजातशत्रो

samīkuryāḥ prajñayā'jātaśatro

24.8

न कामार्थं सन्त्यजेयुर्हि धर्मं
पाण्डोः सुताः सर्व एवेन्द्रकल्पाः ।
त्वमेवैतत्प्रज्ञयाऽजातशत्रो
समीकुर्या येन शर्माप्नुयुस्ते

na kāmārthaṃ santyajeyurhi dharmaṃ
pāṇḍoḥ sutāḥ sarva evendrakalpāḥ |
tvamevaitatprajñayā'jātaśatro
samīkuryā yena śarmāpnuyuste

24.9

धार्तराष्ट्राः पाण्डवाः सृञ्जयाश्च
ये चाप्यन्ते सन्निविष्टा नरेन्द्राः ।
यन्मां ब्रवीद्धृतराष्ट्रो निशाया-
मजातशत्रो वचनं पिता ते

dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavāḥ sṛñjayāśca
ye cāpyante sanniviṣṭā narendrāḥ |
yanmāṃ bravīddhṛtarāṣṭro niśāyā-
majātaśatro vacanaṃ pitā te

24.10

सहामात्यः सहपुत्रश्च राजन्
समेत्य तां वाचमिमां निबोध

sahāmātyaḥ sahaputraśca rājan
sametya tāṃ vācamimāṃ nibodha

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)