अध्याय 23: संजय युधिष्ठिर से मिलते हैं, कुशल-प्रश्न होते हैं

राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा धृतराष्ट्रस्य सञ्जयः ।
उपप्लाव्यं ययौ द्रष्टुं पाण्डवानमितौजसः

rājñastu vacanaṃ śrutvā dhṛtarāṣṭrasya sañjayaḥ |
upaplāvyaṃ yayau draṣṭuṃ pāṇḍavānamitaujasaḥ

स तु राजानमासाद्य कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
अभिवाद्य ततः पूर्वं सूतपुत्रोऽभ्यभाषत

sa tu rājānamāsādya kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram |
abhivādya tataḥ pūrvaṃ sūtaputro'bhyabhāṣata

गवल्गणिः सञ्जयः सूतसूनु-
रजातशत्रुमवदत्प्रतीतः ।
दिष्ट्या राजंस्त्वामरोगं प्रपश्ये
सहायवन्तं च महेन्द्रकल्पम्

gavalgaṇiḥ sañjayaḥ sūtasūnu-
rajātaśatrumavadatpratītaḥ |
diṣṭyā rājaṃstvāmarogaṃ prapaśye
sahāyavantaṃ ca mahendrakalpam

अनामयं पृच्छति त्वाम्बिकेयो
वृद्धो राजा धृतराष्ट्रो मनीषी ।
कच्चिद्भीमः कुशली पाण्डवाग्र्यो
धनञ्जयस्तौ च माद्रीतनूजौ

anāmayaṃ pṛcchati tvāmbikeyo
vṛddho rājā dhṛtarāṣṭro manīṣī |
kaccidbhīmaḥ kuśalī pāṇḍavāgryo
dhanañjayastau ca mādrītanūjau

कच्चित्कृष्णा द्रौपदी राजपुत्री
सत्यव्रता वीरपत्नी सुपुत्रा ।
मनस्विनी यत्र च वाञ्छसि त्व-
मिष्टान्कामान्भारत स्वस्तिकामः

kaccitkṛṣṇā draupadī rājaputrī
satyavratā vīrapatnī suputrā |
manasvinī yatra ca vāñchasi tva-
miṣṭānkāmānbhārata svastikāmaḥ

गावल्गणे सञ्जय स्वागतं ते
प्रीतात्माऽहं त्वाऽभिनन्दामि सूत ।
अनामयं प्रतिमाने तवाहं
सहानुजैः कुशली चास्मि विद्वन्

gāvalgaṇe sañjaya svāgataṃ te
prītātmā'haṃ tvā'bhinandāmi sūta |
anāmayaṃ pratimāne tavāhaṃ
sahānujaiḥ kuśalī cāsmi vidvan

चिरादिदं कुशलं भारतस्य
श्रुत्वा राज्ञः कुरुवृद्धस्य सूत ।
मन्ये साक्षाद्दृष्टमहं नरेन्द्रं
दृष्ट्वैव त्वां सञ्जय प्रीतियोगात्

cirādidaṃ kuśalaṃ bhāratasya
śrutvā rājñaḥ kuruvṛddhasya sūta |
manye sākṣāddṛṣṭamahaṃ narendraṃ
dṛṣṭvaiva tvāṃ sañjaya prītiyogāt

पितामहो नः स्थविरो मनस्वी
महाप्राज्ञः सर्वधर्मोपपन्नः ।
सकौरव्यः कुशली तात भीष्मो
यथापूर्वं वृत्तिरस्त्यस्य कच्चित्

pitāmaho naḥ sthaviro manasvī
mahāprājñaḥ sarvadharmopapannaḥ |
sakauravyaḥ kuśalī tāta bhīṣmo
yathāpūrvaṃ vṛttirastyasya kaccit

कच्चिद्राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रो
वैचित्रवीर्यः कुशली महात्मा ।
महाराजो बाह्लिकः प्रातिपेयः
कच्चिद्विद्वान्कुशली सूतपुत्र

kaccidrājā dhṛtarāṣṭraḥ saputro
vaicitravīryaḥ kuśalī mahātmā |
mahārājo bāhlikaḥ prātipeyaḥ
kaccidvidvānkuśalī sūtaputra

स सोमदत्तः कुशली तात कच्चि-
द्भूरिश्रवाः सत्यसन्धः शलश्च ।
द्रोणः सपुत्रश्च कृपश्च विप्रो
महेष्वासाः कच्चिदेतेऽप्यरोगाः

sa somadattaḥ kuśalī tāta kacci-
dbhūriśravāḥ satyasandhaḥ śalaśca |
droṇaḥ saputraśca kṛpaśca vipro
maheṣvāsāḥ kaccidete'pyarogāḥ

सर्वे कुरुभ्यः स्पृहयन्ति सञ्जय
धनुर्धरा ये पृथिव्यां प्रधानाः ।
महाप्रज्ञाः सर्वशास्त्रावदाता
धनुर्भृतां मुख्यतमाः पृथिव्याम्

sarve kurubhyaḥ spṛhayanti sañjaya
dhanurdharā ye pṛthivyāṃ pradhānāḥ |
mahāprajñāḥ sarvaśāstrāvadātā
dhanurbhṛtāṃ mukhyatamāḥ pṛthivyām

कच्चिन्मानं तात लभन्त एते
धनुर्भृतः कचिदेतेऽप्यरोगाः ।
येषां राष्ट्रे निवसति दर्शनीयो
महेष्वासः शीलवान्द्रोणपुत्रः

kaccinmānaṃ tāta labhanta ete
dhanurbhṛtaḥ kacidete'pyarogāḥ |
yeṣāṃ rāṣṭre nivasati darśanīyo
maheṣvāsaḥ śīlavāndroṇaputraḥ

वैश्यापुत्रः कुशली तात कच्चित्
महाप्राज्ञो राजपुत्रो युयुत्सुः ।
कर्णो मानी कुशली तात कच्चित्
सुयोधनो यस्य मन्दो विधेयः

vaiśyāputraḥ kuśalī tāta kaccit
mahāprājño rājaputro yuyutsuḥ |
karṇo mānī kuśalī tāta kaccit
suyodhano yasya mando vidheyaḥ

स्त्रियो वृद्धा भारतानां जनन्यो
महादास्यो दासभार्याश्च सूत ।
वध्वः पुत्रा भागिनेया भगिन्यो
दौहित्रा वा कच्चिदप्यव्यलीकाः

striyo vṛddhā bhāratānāṃ jananyo
mahādāsyo dāsabhāryāśca sūta |
vadhvaḥ putrā bhāgineyā bhaginyo
dauhitrā vā kaccidapyavyalīkāḥ

कच्चिद्राजा ब्राह्मणानां यथावत्
प्रवर्तते पूर्ववत्तात वृत्तिम् ।
कच्चिद्दायान्मामकान्धार्तराष्ट्रो
द्विजातीनां सञ्जय नोपहन्ति

kaccidrājā brāhmaṇānāṃ yathāvat
pravartate pūrvavattāta vṛttim |
kacciddāyānmāmakāndhārtarāṣṭro
dvijātīnāṃ sañjaya nopahanti

कच्चिद्राजा धृतराष्ट्रः सपुत्र
उपेक्षते ब्राह्मणातिक्रमान्वै ।
स्वर्गस्य कच्चिन्न तथा वर्त्मभूता-
मुपेक्षते तेषु सदैव वृत्तिम्

kaccidrājā dhṛtarāṣṭraḥ saputra
upekṣate brāhmaṇātikramānvai |
svargasya kaccinna tathā vartmabhūtā-
mupekṣate teṣu sadaiva vṛttim

एतञ्ज्योतिश्चोत्तमं जीवलोके
शुक्लं प्रजानां विहितं विधात्रा ।
ते चेद्दोषं न नियच्छन्ति मन्दाः
कृत्स्नो नाशो भविता कौरवाणाम्

etañjyotiścottamaṃ jīvaloke
śuklaṃ prajānāṃ vihitaṃ vidhātrā |
te ceddoṣaṃ na niyacchanti mandāḥ
kṛtsno nāśo bhavitā kauravāṇām

कच्चिद्राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रो
बुभूषते वृत्तिममात्यवर्गे ।
कच्चिन्न भेदेन जिजीविषन्ति
मुहृद्रूपा दुर्हृदश्चैकमत्यात्

kaccidrājā dhṛtarāṣṭraḥ saputro
bubhūṣate vṛttimamātyavarge |
kaccinna bhedena jijīviṣanti
muhṛdrūpā durhṛdaścaikamatyāt

कच्चिन्न पापं कथयन्ति तात
ते पाण्डवानां कुरवः सर्व एव ।
द्रोणः सपुत्रश्च कृपश्च वीरो
नास्मासु पापानि वदन्ति कच्चित्

kaccinna pāpaṃ kathayanti tāta
te pāṇḍavānāṃ kuravaḥ sarva eva |
droṇaḥ saputraśca kṛpaśca vīro
nāsmāsu pāpāni vadanti kaccit

कच्चिद्राज्ये धृतराष्ट्रं सपुत्रं
समेत्याहुः कुरवः सर्व एव ।
कच्चिद्दृष्ट्वा दस्युसङ्घान्समेता-
न्स्मरन्ति पार्थस्य युधां प्रणेतुः

kaccidrājye dhṛtarāṣṭraṃ saputraṃ
sametyāhuḥ kuravaḥ sarva eva |
kacciddṛṣṭvā dasyusaṅghānsametā-
nsmaranti pārthasya yudhāṃ praṇetuḥ

मौर्वीभुजाग्रप्रहितान्स्म तात
दोधूयमानेन धनुर्धरेण ।
गाण्डीवनुन्नांस्तनयित्नुघोषा-
नजिह्मगान्कच्चिदनुस्मरन्ति

maurvībhujāgraprahitānsma tāta
dodhūyamānena dhanurdhareṇa |
gāṇḍīvanunnāṃstanayitnughoṣā-
najihmagānkaccidanusmaranti

न चापश्यं कंचिदहं पृथिव्यां
योधं समं वाऽधिकमर्जुनेन ।
यस्यैकषष्टिर्निशितास्तीक्ष्णधाराः
सुवाससः समंतो हस्तवापः

na cāpaśyaṃ kaṃcidahaṃ pṛthivyāṃ
yodhaṃ samaṃ vā'dhikamarjunena |
yasyaikaṣaṣṭirniśitāstīkṣṇadhārāḥ
suvāsasaḥ samaṃto hastavāpaḥ

गदापाणिर्भीमसेनस्तरस्वी
प्रवेपयञ्छत्रुसङ्घाननीके ।
नागः प्रभिन्न इव नङ्घलेषु
चंक्रम्यते कच्चिदेनं स्मरन्ति

gadāpāṇirbhīmasenastarasvī
pravepayañchatrusaṅghānanīke |
nāgaḥ prabhinna iva naṅghaleṣu
caṃkramyate kaccidenaṃ smaranti

माद्रीपुत्रः सहदेवः कलिङ्गान्
समागतानजयद्दन्तकूरे ।
वामेनास्यन्दक्षिणेनैव यो वै
महाबलं कच्चिदेनं स्मरन्ति

mādrīputraḥ sahadevaḥ kaliṅgān
samāgatānajayaddantakūre |
vāmenāsyandakṣiṇenaiva yo vai
mahābalaṃ kaccidenaṃ smaranti

पुरा जेतुं नकुलः प्रेषितोऽयं
शिबींस्त्रिगर्तान्सञ्जय पश्यतस्ते ।
दिशं प्रतीचीं वशमानयन्मे
माद्रीसुतं कच्चिदेनं स्मरन्ति

purā jetuṃ nakulaḥ preṣito'yaṃ
śibīṃstrigartānsañjaya paśyataste |
diśaṃ pratīcīṃ vaśamānayanme
mādrīsutaṃ kaccidenaṃ smaranti

पराभवो द्वैतवने य आसी-
द्दुर्मन्विते घोपयात्रागतानाम् ।
यत्र मन्दाञ्छत्रुवशं प्रयाता-
नमोचयद्भीमसेनो जयश्च

parābhavo dvaitavane ya āsī-
ddurmanvite ghopayātrāgatānām |
yatra mandāñchatruvaśaṃ prayātā-
namocayadbhīmaseno jayaśca

अहं पश्चादर्जुनमभ्यरक्षं
माद्रीपुत्रौ भीमसेनोऽप्यरक्षत् ।
गाण्डीवधन्वा शत्रुसङ्घानुदस्य
स्वस्त्यागमत्कच्चिदेनं स्मरन्ति

ahaṃ paścādarjunamabhyarakṣaṃ
mādrīputrau bhīmaseno'pyarakṣat |
gāṇḍīvadhanvā śatrusaṅghānudasya
svastyāgamatkaccidenaṃ smaranti

न कर्मणा साधुनैकेन नूनं
सुखं शक्यं वै भवतीह सञ्जय ।
सर्वात्मना परिजेतुं वयं चे-
न्न शक्नुमो धृतराष्ट्रस्य पुत्रम्

na karmaṇā sādhunaikena nūnaṃ
sukhaṃ śakyaṃ vai bhavatīha sañjaya |
sarvātmanā parijetuṃ vayaṃ ce-
nna śaknumo dhṛtarāṣṭrasya putram