अध्याय 20: द्रुपद का पुरोहित कौरव सभा में बोलता है

स च कौरव्यमासाद्य द्रुपदस्य पुरोहितः ।
सत्कृतो धृतराष्ट्रेण भीष्मेण विदुरेण च

sa ca kauravyamāsādya drupadasya purohitaḥ |
satkṛto dhṛtarāṣṭreṇa bhīṣmeṇa vidureṇa ca

सर्वकौशल्यमुक्त्वाऽऽदौ पृष्ट्वा चैवमनामयम् ।
सर्वसेनाप्रणेतॄणां मध्ये वाक्यमुवाच ह

sarvakauśalyamuktvā''dau pṛṣṭvā caivamanāmayam |
sarvasenāpraṇetṝṇāṃ madhye vākyamuvāca ha

सर्वैर्भवद्भिर्विदितो राजधर्मः सनातनः ।
वाक्योपादानहेतोस्तु वक्ष्यामि विदिते सति

sarvairbhavadbhirvidito rājadharmaḥ sanātanaḥ |
vākyopādānahetostu vakṣyāmi vidite sati

धृतराष्ट्रश्च पाण्डुश्च सुतावेकस्य विश्रुतौ ।
तयोः समानं द्रविणं पैतृकं नात्र संशयः

dhṛtarāṣṭraśca pāṇḍuśca sutāvekasya viśrutau |
tayoḥ samānaṃ draviṇaṃ paitṛkaṃ nātra saṃśayaḥ

धृतराष्ट्रस्य ये पुत्राः प्राप्तं तैः पैतृकं वसु ।
पाण्डुपुत्राः कथं नाम न प्राप्ताः पैतृकं वसु

dhṛtarāṣṭrasya ye putrāḥ prāptaṃ taiḥ paitṛkaṃ vasu |
pāṇḍuputrāḥ kathaṃ nāma na prāptāḥ paitṛkaṃ vasu

वनं गतैः पाण्डवेयैर्विदितं वः पुरा यथा ।
न प्राप्तं पैतृकं द्रव्यं धृतराष्ट्रेण यद्धृतम्

vanaṃ gataiḥ pāṇḍaveyairviditaṃ vaḥ purā yathā |
na prāptaṃ paitṛkaṃ dravyaṃ dhṛtarāṣṭreṇa yaddhṛtam

प्राणान्तिकैरप्युपायैः प्रयतद्भिरनेकशः ।
शेषवन्तो न शकिता नेतुं वै यमसादनम्

prāṇāntikairapyupāyaiḥ prayatadbhiranekaśaḥ |
śeṣavanto na śakitā netuṃ vai yamasādanam

पुनश्च वर्धितं राज्यं स्वबलेन महात्मभिः ।
छद्मनाऽपहृतं क्षुद्रैर्धार्तराष्ट्रैः ससौबलैः

punaśca vardhitaṃ rājyaṃ svabalena mahātmabhiḥ |
chadmanā'pahṛtaṃ kṣudrairdhārtarāṣṭraiḥ sasaubalaiḥ

तदप्यनुमतं कर्म यथा युक्तमनेन वै ।
वासिताश्च महारण्ये वर्षाणीह त्रयोदश

tadapyanumataṃ karma yathā yuktamanena vai |
vāsitāśca mahāraṇye varṣāṇīha trayodaśa

सभायां क्लेशितैर्वीरैः सहभार्यैस्तथा भृशम् ।
अरण्ये विविधाः क्लेशाः संप्राप्तास्तैः सुदारुणाः

sabhāyāṃ kleśitairvīraiḥ sahabhāryaistathā bhṛśam |
araṇye vividhāḥ kleśāḥ saṃprāptāstaiḥ sudāruṇāḥ

तथा विराटनगरे योन्यन्तरगतैरिव ।
प्राप्तः परमसंक्लेशो यथा पापैर्महात्मभिः

tathā virāṭanagare yonyantaragatairiva |
prāptaḥ paramasaṃkleśo yathā pāpairmahātmabhiḥ

ते सर्वं पृष्ठतः कृत्वा तत्पूर्वं कर्म किल्विषम् ।
साम्नैव कुरुभिः सन्धिमिच्छन्ति कुरुपुङ्गवाः

te sarvaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā tatpūrvaṃ karma kilviṣam |
sāmnaiva kurubhiḥ sandhimicchanti kurupuṅgavāḥ

तेषां च वृत्तमाज्ञाय वृत्तं दुर्योधनस्य च ।
अनुनेतुमिहार्हन्ति धार्तराष्ट्रं सुहृज्जनाः

teṣāṃ ca vṛttamājñāya vṛttaṃ duryodhanasya ca |
anunetumihārhanti dhārtarāṣṭraṃ suhṛjjanāḥ

न हि ते विग्रहं वीराः कुर्वन्ति कुरुभिः सह ।
अविनाशेन लोकस्य काङ्क्षन्ते पाण्डवाः स्वकम्

na hi te vigrahaṃ vīrāḥ kurvanti kurubhiḥ saha |
avināśena lokasya kāṅkṣante pāṇḍavāḥ svakam

यश्चापि धार्तराष्ट्रस्य हेतुः स्याद्विग्रहं प्रति ।
स च हेतुर्न मन्तव्यो बलीयांसस्तथा हि ते

yaścāpi dhārtarāṣṭrasya hetuḥ syādvigrahaṃ prati |
sa ca heturna mantavyo balīyāṃsastathā hi te

अक्षौहिण्यश्च सप्तैव धर्मपुत्रस्य सङ्गताः ।
युयुत्समानाः कुरुभिः प्रतीक्षन्तेऽस्य शासनम्

akṣauhiṇyaśca saptaiva dharmaputrasya saṅgatāḥ |
yuyutsamānāḥ kurubhiḥ pratīkṣante'sya śāsanam

अपरे पुरुषव्याघ्राः सहस्राक्षौहिणीसमाः ।
सात्यकिर्भीमसेनश्च यमौ च सुमहाबलौ

apare puruṣavyāghrāḥ sahasrākṣauhiṇīsamāḥ |
sātyakirbhīmasenaśca yamau ca sumahābalau

एकादशैताः पृतना एकतश्च समागताः ।
एकतश्च महाबाहुर्बहुरूपी धनञ्जयः

ekādaśaitāḥ pṛtanā ekataśca samāgatāḥ |
ekataśca mahābāhurbahurūpī dhanañjayaḥ

यथा किरीटी सर्वाभ्यः सेनाभ्यो व्यतिरिच्यते ।
एवमेव महाबाहुर्वासुदेवो महाद्युतिः

yathā kirīṭī sarvābhyaḥ senābhyo vyatiricyate |
evameva mahābāhurvāsudevo mahādyutiḥ

बहुलत्वं च सेनानां विक्रमं च किरीटिनः ।
बुद्धिमत्त्वं च कृष्णस्य बुद्ध्वा युध्येत को नरः

bahulatvaṃ ca senānāṃ vikramaṃ ca kirīṭinaḥ |
buddhimattvaṃ ca kṛṣṇasya buddhvā yudhyeta ko naraḥ

ते भवन्तो यथाधर्मं यथासमयमेव च ।
प्रयच्छन्तु प्रदातव्यं मा वः कालोऽत्यगादयम्

te bhavanto yathādharmaṃ yathāsamayameva ca |
prayacchantu pradātavyaṃ mā vaḥ kālo'tyagādayam