अध्याय 19: सेनाएँ जुटती हैं: सात और ग्यारह अक्षौहिणी

युयुधानस्ततो वीरः सात्वतानां महारथः ।
महता चतुरङ्गेण बलेनागाद्युधिष्ठिरम्

yuyudhānastato vīraḥ sātvatānāṃ mahārathaḥ |
mahatā caturaṅgeṇa balenāgādyudhiṣṭhiram

तस्य योधा महावीर्या नानादेशसमागताः ।
नानाप्रहरणा वीराः शोभयांचक्रिरे बलम्

tasya yodhā mahāvīryā nānādeśasamāgatāḥ |
nānāpraharaṇā vīrāḥ śobhayāṃcakrire balam

परश्वथैर्भिण्डिपालैः शूलतोमरमुद्गरैः ।
परिघैर्यष्टिभिः पाशैः करवालैश्च निर्मलैः

paraśvathairbhiṇḍipālaiḥ śūlatomaramudgaraiḥ |
parighairyaṣṭibhiḥ pāśaiḥ karavālaiśca nirmalaiḥ

खङ्गकार्मुकनिर्यूहैः शरैश्च विविधैरपि ।
तैलधौतैः प्रकाशद्भिस्तदशोभत वै बलम्

khaṅgakārmukaniryūhaiḥ śaraiśca vividhairapi |
tailadhautaiḥ prakāśadbhistadaśobhata vai balam

तस्य मेघप्रकाशस्य सौवर्णौः शोभितस्य च ।
बभूव रूपं सैन्यस्य मेघस्येव सविद्युतः

tasya meghaprakāśasya sauvarṇauḥ śobhitasya ca |
babhūva rūpaṃ sainyasya meghasyeva savidyutaḥ

अक्षौहिणी तु सा सेना तदा यौधिष्ठिरं बलम् ।
प्रविश्यान्तर्दधे राजन्सागरं कुनदी यथा

akṣauhiṇī tu sā senā tadā yaudhiṣṭhiraṃ balam |
praviśyāntardadhe rājansāgaraṃ kunadī yathā

तथैवाक्षौहिणीं गृह्य चेदीनामृषभो बली ।
धृष्टकेतुरुपागच्चत्पाण्डवानमितौजसः

tathaivākṣauhiṇīṃ gṛhya cedīnāmṛṣabho balī |
dhṛṣṭaketurupāgaccatpāṇḍavānamitaujasaḥ

मागधश्च जयत्सेनो जारासन्धिर्महाबलः ।
अक्षौहिण्यैव सैन्यस्य धर्मराजमुपागमत्

māgadhaśca jayatseno jārāsandhirmahābalaḥ |
akṣauhiṇyaiva sainyasya dharmarājamupāgamat

तथैव पाण्ड्यो राजेन्द्र सागरानूपवासिभिः ।
वृतो बहुविधैर्योधैर्युधिष्ठिरमुपागमत्

tathaiva pāṇḍyo rājendra sāgarānūpavāsibhiḥ |
vṛto bahuvidhairyodhairyudhiṣṭhiramupāgamat

तस्य सैन्यमतीवासीत्तस्मिन्बलसमागमे ।
प्रेक्षणीयतरं राजन्सुवेषं बलवत्तदा

tasya sainyamatīvāsīttasminbalasamāgame |
prekṣaṇīyataraṃ rājansuveṣaṃ balavattadā

केकयाश्च नरव्याघ्राः सोदराः पञ्च पार्थिवाः ।
संहर्षयन्तः कौन्तेयोनक्षौहिण्या समागताः

kekayāśca naravyāghrāḥ sodarāḥ pañca pārthivāḥ |
saṃharṣayantaḥ kaunteyonakṣauhiṇyā samāgatāḥ

द्रुपदस्याप्यभूत्सेना नानादेशसमागतैः ।
शोभिता पुरुषैः शूरैः पुत्रैश्चास्य महारथैः

drupadasyāpyabhūtsenā nānādeśasamāgataiḥ |
śobhitā puruṣaiḥ śūraiḥ putraiścāsya mahārathaiḥ

तथैव राजा मत्स्यानां विराटो वाहिनीपतिः ।
पार्वतीयैर्महीपालैः सहितः पाण्डवानयात्

tathaiva rājā matsyānāṃ virāṭo vāhinīpatiḥ |
pārvatīyairmahīpālaiḥ sahitaḥ pāṇḍavānayāt

इतश्चेतश्च पाण्डूनां समाजग्मुर्महात्मनाम् ।
अक्षौहिण्यस्तु सप्तैव विविधध्वजसङ्कुलाः

itaścetaśca pāṇḍūnāṃ samājagmurmahātmanām |
akṣauhiṇyastu saptaiva vividhadhvajasaṅkulāḥ

युयुत्समानाः कुरुभिः पाण्डवान्समहर्षयन् ।
तथैव धार्तराष्ट्रस्य हर्षं समभिर्धयन्

yuyutsamānāḥ kurubhiḥ pāṇḍavānsamaharṣayan |
tathaiva dhārtarāṣṭrasya harṣaṃ samabhirdhayan

भगदत्तो महीपालः सेनामक्षौहिणीं ददौ ।
तस्य चीनैः किरातैश्च काञ्चनैरिव संवृतम्

bhagadatto mahīpālaḥ senāmakṣauhiṇīṃ dadau |
tasya cīnaiḥ kirātaiśca kāñcanairiva saṃvṛtam

बभौ बलमनाधृष्यं कर्णिकारवनं यथा ।
तथा भूरिश्रवाः शूरः शल्यश्च कुरुनन्दन

babhau balamanādhṛṣyaṃ karṇikāravanaṃ yathā |
tathā bhūriśravāḥ śūraḥ śalyaśca kurunandana

दुर्योधनमुपायातावक्षौहिण्या पृथक्पृथक् ।
कृतवर्मा च हार्दिक्यो भोजान्धकुकुरैः सह

duryodhanamupāyātāvakṣauhiṇyā pṛthakpṛthak |
kṛtavarmā ca hārdikyo bhojāndhakukuraiḥ saha

अक्षौहिण्यैव सेनाया दुर्योधनमुपागमत् ।
तस्य तैः पुरुषव्याघ्रैर्वनमालाधरैर्बलम्

akṣauhiṇyaiva senāyā duryodhanamupāgamat |
tasya taiḥ puruṣavyāghrairvanamālādharairbalam

अशोभत यथा मत्तैर्वनं प्रक्रीडितैर्गजैः ।
जयद्रथमुखाश्चान्ये सिन्धुसौवीरवासिनः

aśobhata yathā mattairvanaṃ prakrīḍitairgajaiḥ |
jayadrathamukhāścānye sindhusauvīravāsinaḥ

आजग्मुः पृथिवीपालाः कम्पयन्त इवाचलान् ।
तेषामक्षौहिणी सेना बहुला विबभौ तदा

ājagmuḥ pṛthivīpālāḥ kampayanta ivācalān |
teṣāmakṣauhiṇī senā bahulā vibabhau tadā

विधूयमानो वातेन बहुरूप इवाम्बुदः ।
सुदक्षिणश्च काम्भोजो यवनैश्च शकैस्तथा

vidhūyamāno vātena bahurūpa ivāmbudaḥ |
sudakṣiṇaśca kāmbhojo yavanaiśca śakaistathā

उपाजगाम कौरव्यमक्षौहिण्या विशांपते ।
तस्य सेनासमावायः शलभानामिवाबभौ

upājagāma kauravyamakṣauhiṇyā viśāṃpate |
tasya senāsamāvāyaḥ śalabhānāmivābabhau

स च संप्राप्य कौरव्यं तत्रैवान्तर्दधे तदा ।
तथा महिष्मतीवासी नीलो नीलायुधैः सह

sa ca saṃprāpya kauravyaṃ tatraivāntardadhe tadā |
tathā mahiṣmatīvāsī nīlo nīlāyudhaiḥ saha

महीपालो महावीर्यैर्दक्षिणापथवासिभिः ।
आवन्त्यौ च महीपालौ महाबलसुसंवृतौ

mahīpālo mahāvīryairdakṣiṇāpathavāsibhiḥ |
āvantyau ca mahīpālau mahābalasusaṃvṛtau

पृथगक्षौहिणीभ्यां तावभियातौ सुयोधनम् ।
ततस्ततस्तु सर्वेषां भूमिपानां महात्मनाम्

pṛthagakṣauhiṇībhyāṃ tāvabhiyātau suyodhanam |
tatastatastu sarveṣāṃ bhūmipānāṃ mahātmanām

तिस्रोऽन्याः समवर्तन्त वाहिन्यो भरतर्षभ ।
एवमेकादशावृत्ताः सेना दुर्योधनस्य ताः

tisro'nyāḥ samavartanta vāhinyo bharatarṣabha |
evamekādaśāvṛttāḥ senā duryodhanasya tāḥ

युयुत्समानाः कौन्तेयान्नानाध्वजसमाकुलाः ।
न हास्तिनपुरे राजन्नवकाशोऽभवत्तदा

yuyutsamānāḥ kaunteyānnānādhvajasamākulāḥ |
na hāstinapure rājannavakāśo'bhavattadā

राज्ञां स्वबलमुख्यानां प्राधान्येनापि भारत ।
ततः प़ञ्चनदं चैव कृत्स्नं च कुरुजाङ्गलम्

rājñāṃ svabalamukhyānāṃ prādhānyenāpi bhārata |
tataḥ pa़ñcanadaṃ caiva kṛtsnaṃ ca kurujāṅgalam

तथा रोहितकारण्यं मरुभूमिश्च केवला ।
अहिच्छत्रं कालकूटं गङ्गाकूलं च भारत

tathā rohitakāraṇyaṃ marubhūmiśca kevalā |
ahicchatraṃ kālakūṭaṃ gaṅgākūlaṃ ca bhārata

वारणं वाटधानं च यामुनश्चैव पर्वतः ।
एष देशः सुविस्तीर्णः प्रभूतधनधान्यवान्

vāraṇaṃ vāṭadhānaṃ ca yāmunaścaiva parvataḥ |
eṣa deśaḥ suvistīrṇaḥ prabhūtadhanadhānyavān

बभूव कौरवेयाणां बलेनातीव संवृतः ।
तत्र सैन्यं तथा युक्तं ददर्श स पुरोहितः

babhūva kauraveyāṇāṃ balenātīva saṃvṛtaḥ |
tatra sainyaṃ tathā yuktaṃ dadarśa sa purohitaḥ

यः स पाञ्चालराजेन प्रेषितः कौरवान्प्रति

yaḥ sa pāñcālarājena preṣitaḥ kauravānprati