अध्याय 17: अगस्त्य के शाप से नहुष सर्प बनते हैं

अथ संचिन्तयानस्य देवराजस्य धीमतः ।
नहुषस्य वधोपायं लोकपालैः सदैवतैः

atha saṃcintayānasya devarājasya dhīmataḥ |
nahuṣasya vadhopāyaṃ lokapālaiḥ sadaivataiḥ

तपस्वी तत्र भगवानगस्त्यः प्रत्यदृश्यत ।
सोऽब्रवीदर्च्य देवेन्द्रं दिष्ट्या वै वर्धते भवान्

tapasvī tatra bhagavānagastyaḥ pratyadṛśyata |
so'bravīdarcya devendraṃ diṣṭyā vai vardhate bhavān

विश्वरूपविनाशेन वृत्रासुरवधेन च ।
दिष्ट्याद्य नहुषो भ्रष्टो देवराज्यात्पुरन्दर

viśvarūpavināśena vṛtrāsuravadhena ca |
diṣṭyādya nahuṣo bhraṣṭo devarājyātpurandara

दिष्ट्या हतारिं पश्यामि भवन्तं वलसूदन ।
(इन्द्र उवाच)
स्वागतं ते महर्षेऽस्तु प्रीतोऽहं दर्शनात्तत ।
पाद्यमाचमनीयं च गामर्घ्यं च प्रतीच्छ मे

diṣṭyā hatāriṃ paśyāmi bhavantaṃ valasūdana |
(indra uvāca)
svāgataṃ te maharṣe'stu prīto'haṃ darśanāttata |
pādyamācamanīyaṃ ca gāmarghyaṃ ca pratīccha me

पूजितं चोपविष्टं तमासेन मुनिसत्तमम् ।
पर्यपृच्छत देवेशः प्रहृष्टो ब्राह्मणर्षभम्

pūjitaṃ copaviṣṭaṃ tamāsena munisattamam |
paryapṛcchata deveśaḥ prahṛṣṭo brāhmaṇarṣabham

श्रोतुमिच्छामि भगवन्कथ्यमानं द्विजोत्तम ।
परिभ्रष्टः कथं स्वर्गान्नहुषः पापनिश्चयः

śrotumicchāmi bhagavankathyamānaṃ dvijottama |
paribhraṣṭaḥ kathaṃ svargānnahuṣaḥ pāpaniścayaḥ

श्रृणु शक्र प्रियं वाक्यं यथा राजा दुरात्मवान् ।
स्वर्गाद्भ्रष्टो दुराचारो नहुषो बलदर्पितः

śrṛṇu śakra priyaṃ vākyaṃ yathā rājā durātmavān |
svargādbhraṣṭo durācāro nahuṣo baladarpitaḥ

श्रमार्ताश्च वहन्तस्तं नहुषं पापकारिणम् ।
देवर्षयो महाभागास्तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः

śramārtāśca vahantastaṃ nahuṣaṃ pāpakāriṇam |
devarṣayo mahābhāgāstathā brahmarṣayo'malāḥ

पप्रच्छुर्नहुषं देवं संशयं जयतां वर ।
य इमे ब्रह्मणा प्रोक्ता मन्त्रा वै प्रोक्षणे गवाम्

papracchurnahuṣaṃ devaṃ saṃśayaṃ jayatāṃ vara |
ya ime brahmaṇā proktā mantrā vai prokṣaṇe gavām

एते प्रमाणं भवत उताहो नेति वासव ।
नहुषो नेति तानाह तमसा मूढचेतनः

ete pramāṇaṃ bhavata utāho neti vāsava |
nahuṣo neti tānāha tamasā mūḍhacetanaḥ

अधर्मे संप्रवृत्तस्त्वं धर्मं न प्रतिपद्यसे ।
प्रमाणमेतदस्माकं पूर्वं प्रोक्तं महर्षिभिः

adharme saṃpravṛttastvaṃ dharmaṃ na pratipadyase |
pramāṇametadasmākaṃ pūrvaṃ proktaṃ maharṣibhiḥ

ततो विवदमानः स मुनिभिः सह वासव ।
अथ मामस्पृशन्मूर्ध्नि पादेनाधर्मपीडितः

tato vivadamānaḥ sa munibhiḥ saha vāsava |
atha māmaspṛśanmūrdhni pādenādharmapīḍitaḥ

तेनाभूद्धततेजाश्च निःश्रीकश्च महीपतिः ।
ततस्तं तमसा विग्नमवोचं भृशपीडितम्

tenābhūddhatatejāśca niḥśrīkaśca mahīpatiḥ |
tatastaṃ tamasā vignamavocaṃ bhṛśapīḍitam

यस्मात्पूर्वैः कृतं राजन्ब्रह्मर्षिभिरनुष्ठितम् ।
अदृष्टं दूषयसि मे यच्च मूर्ध्य्रस्पृशः पदा

yasmātpūrvaiḥ kṛtaṃ rājanbrahmarṣibhiranuṣṭhitam |
adṛṣṭaṃ dūṣayasi me yacca mūrdhyraspṛśaḥ padā

यच्चापि त्वमृषीन्मूढ ब्रह्मकल्पान्दुरासदान्

yaccāpi tvamṛṣīnmūḍha brahmakalpāndurāsadān

वाहान्कृत्व्रा वाहयसि तेन स्वर्गाद्धतप्रभः ।
ध्वंस पाप परिभ्रष्टः क्षीणपुण्यो महीतले

vāhānkṛtvrā vāhayasi tena svargāddhataprabhaḥ |
dhvaṃsa pāpa paribhraṣṭaḥ kṣīṇapuṇyo mahītale

दशवर्षसहस्राणि सर्परूपधरो महान् ।
विचरिष्यसि पूर्णेषु पुनः स्वर्गमवाप्स्यसि

daśavarṣasahasrāṇi sarparūpadharo mahān |
vicariṣyasi pūrṇeṣu punaḥ svargamavāpsyasi

दृष्ट्वा युधिष्ठिरं नाम तव वंशसमुद्भवम् ।
निहतो ब्रह्मशापेन प्रपद्यस्व त्रिविष्टपम्

dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ nāma tava vaṃśasamudbhavam |
nihato brahmaśāpena prapadyasva triviṣṭapam

एवं भ्रष्टो दुरात्मा स देवराज्यादरिन्दम ।
दिष्ट्या वर्धामहे शक्र हतो ब्रह्मर्षिकण्टकः

evaṃ bhraṣṭo durātmā sa devarājyādarindama |
diṣṭyā vardhāmahe śakra hato brahmarṣikaṇṭakaḥ

त्रिविष्टपं प्रपद्यस्व पाहि लोकाञ्शचीपते ।
जितेन्द्रियो जितामित्रः स्तूयमानो महर्षिभिः

triviṣṭapaṃ prapadyasva pāhi lokāñśacīpate |
jitendriyo jitāmitraḥ stūyamāno maharṣibhiḥ

ततो देवा भृशं तुष्टा महर्षिगणसंवृताः ।
पितरश्चैव यक्षाश्च भुजगा राक्षसास्तथा

tato devā bhṛśaṃ tuṣṭā maharṣigaṇasaṃvṛtāḥ |
pitaraścaiva yakṣāśca bhujagā rākṣasāstathā

गन्धर्वा देवकन्याश्च सर्वे चाप्सरसां गणाः ।
सरांसि सरितः शैलाः सागराश्च विशांपते

gandharvā devakanyāśca sarve cāpsarasāṃ gaṇāḥ |
sarāṃsi saritaḥ śailāḥ sāgarāśca viśāṃpate

उपागम्याब्रुवन्सर्वे दिष्ट्या वर्धसि शक्रुहन् ।
हतश्च नहुषः पापो दिष्ट्यागस्त्येन धीमता ।
दिष्ट्या पापसमाचारः कृतः सर्पो महीतले

upāgamyābruvansarve diṣṭyā vardhasi śakruhan |
hataśca nahuṣaḥ pāpo diṣṭyāgastyena dhīmatā |
diṣṭyā pāpasamācāraḥ kṛtaḥ sarpo mahītale