अध्याय 16: अग्नि इन्द्र को पाते हैं, लोकपाल साथ आते हैं

त्वमग्रे सर्वदेवानां मुखं त्वमसि हव्यवाट् ।
त्वमन्तः सर्वभूतानां गूढश्चरसि साक्षिवत्

tvamagre sarvadevānāṃ mukhaṃ tvamasi havyavāṭ |
tvamantaḥ sarvabhūtānāṃ gūḍhaścarasi sākṣivat

त्वामाहुरेकं कवयस्त्वामाहुस्त्रिविधं पुनः ।
त्वया त्यक्तं जगच्चेदं सद्यो नश्येद्धुताशन

tvāmāhurekaṃ kavayastvāmāhustrividhaṃ punaḥ |
tvayā tyaktaṃ jagaccedaṃ sadyo naśyeddhutāśana

कृत्वा तुभ्यं नमो विप्राः स्वकर्मविजितां गतिम् ।
गच्छन्ति सह पत्नीभिः सुतैरपि च शाश्वतीम्

kṛtvā tubhyaṃ namo viprāḥ svakarmavijitāṃ gatim |
gacchanti saha patnībhiḥ sutairapi ca śāśvatīm

त्वमेवाग्ने हव्यवाहस्त्वमेव परमं हविः ।
यजन्ति सत्रैस्त्वामेव यज्ञैश्च परमाध्वरैः

tvamevāgne havyavāhastvameva paramaṃ haviḥ |
yajanti satraistvāmeva yajñaiśca paramādhvaraiḥ

सृष्ट्वा लोकांस्त्रीमिमान्हव्यवाह
प्राप्ते काले पचसि पुनः समिद्धः ।
त्वं सर्वस्य भुवनस्य प्रसूति-
स्त्वमेवाग्रे भवसि पुनः प्रतिष्ठा

sṛṣṭvā lokāṃstrīmimānhavyavāha
prāpte kāle pacasi punaḥ samiddhaḥ |
tvaṃ sarvasya bhuvanasya prasūti-
stvamevāgre bhavasi punaḥ pratiṣṭhā

त्वामग्ने जलदानाहुर्विद्युतश्च मनीषिणः ।
वहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निष्क्रम्य हेतयः

tvāmagne jaladānāhurvidyutaśca manīṣiṇaḥ |
vahanti sarvabhūtāni tvatto niṣkramya hetayaḥ

त्वय्यापो निहिताः सर्वास्त्वयि सर्वमिदं जगत् ।
न तेऽस्त्यविदितं किचित्रिषु लोकेषु पावक

tvayyāpo nihitāḥ sarvāstvayi sarvamidaṃ jagat |
na te'styaviditaṃ kicitriṣu lokeṣu pāvaka

स्वयोर्नि भजते सर्वो विशस्वापोऽविशङ्कितः ।
अहं त्वां वर्धयिष्यामि ब्राह्मैर्मन्त्रैः सनातनैः

svayorni bhajate sarvo viśasvāpo'viśaṅkitaḥ |
ahaṃ tvāṃ vardhayiṣyāmi brāhmairmantraiḥ sanātanaiḥ

एवं स्तुतो हव्यवाट् स भगवान्कविरुत्तमः ।
बृहस्पतिमथोवाच प्रीतिमान्वाक्यमुत्तमम् ।
दर्शयिष्यामि ते शक्रं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

evaṃ stuto havyavāṭ sa bhagavānkaviruttamaḥ |
bṛhaspatimathovāca prītimānvākyamuttamam |
darśayiṣyāmi te śakraṃ satyametadbravīmi te

प्रविष्यापस्ततो वह्निः ससमुद्राः सपल्वलाः ।
आससाद सरस्तच्च गूढो यत्र शतक्रतुः

praviṣyāpastato vahniḥ sasamudrāḥ sapalvalāḥ |
āsasāda sarastacca gūḍho yatra śatakratuḥ

अथ तत्रापि पद्मानि विचिन्वन्भरतर्षभ ।
अपश्यत्स तु देवेन्द्रं बिसमध्यगतं तदा

atha tatrāpi padmāni vicinvanbharatarṣabha |
apaśyatsa tu devendraṃ bisamadhyagataṃ tadā

आगत्य च ततस्तूर्णं तमाचष्ट बृहस्पतेः ।
अणुमात्रेण वपुषा पद्मतन्त्वाश्रितं प्रभुम्

āgatya ca tatastūrṇaṃ tamācaṣṭa bṛhaspateḥ |
aṇumātreṇa vapuṣā padmatantvāśritaṃ prabhum

गत्वा देवर्षिगन्धर्वैः सहितोऽथ बृहस्पतिः ।
पुराणैः कर्मभिर्देवं तुष्टाव बलसूदनम्

gatvā devarṣigandharvaiḥ sahito'tha bṛhaspatiḥ |
purāṇaiḥ karmabhirdevaṃ tuṣṭāva balasūdanam

महाऽसुरो हतः शक्र नमुचिर्दारुणस्त्वया ।
शम्बरश्च बलश्चैव तथोभौ घोरविक्रमौ

mahā'suro hataḥ śakra namucirdāruṇastvayā |
śambaraśca balaścaiva tathobhau ghoravikramau

शतक्रतो विवर्धस्व सर्वाञ्शत्रून्निषूदय ।
उत्तिष्ठ शक्र संपश्य देवर्षीश्च समागतान्

śatakrato vivardhasva sarvāñśatrūnniṣūdaya |
uttiṣṭha śakra saṃpaśya devarṣīśca samāgatān

महेन्द्र दानवान्हत्वा लोकास्त्रातास्त्वया विभो ।
अपां फेनं समासाद्य विष्णुतेजोतिबृंहितम् ।
त्वया वृत्रो हतः पूर्वं देवराज जगत्पते

mahendra dānavānhatvā lokāstrātāstvayā vibho |
apāṃ phenaṃ samāsādya viṣṇutejotibṛṃhitam |
tvayā vṛtro hataḥ pūrvaṃ devarāja jagatpate

त्वं सर्वभूतेषु शरण्य ईड्य-
स्त्वया समं विद्यते नेह भूतम् ।
त्वया धार्यन्ते सर्वभूतानि शक्र
त्वं देवानां महिमानं चकर्थ

tvaṃ sarvabhūteṣu śaraṇya īḍya-
stvayā samaṃ vidyate neha bhūtam |
tvayā dhāryante sarvabhūtāni śakra
tvaṃ devānāṃ mahimānaṃ cakartha

पाहि सर्वांश्च लोकांश्च महेन्द्र बलमाप्नुहि ।
एवं संस्तूयमानश्च सोऽवर्धत शनैः शनैः

pāhi sarvāṃśca lokāṃśca mahendra balamāpnuhi |
evaṃ saṃstūyamānaśca so'vardhata śanaiḥ śanaiḥ

स्वं चैव वपुरास्थाय बभूव स बलान्वितः ।
अब्रवीच्च गुरं देवो बृहस्पतिमवस्थितम्

svaṃ caiva vapurāsthāya babhūva sa balānvitaḥ |
abravīcca guraṃ devo bṛhaspatimavasthitam

किं कार्यमवशिष्टं वो हतस्त्वाष्ट्रो महासुरः ।
वृत्रश्च सुमहाकायो यो वै लोकाननाशयत्

kiṃ kāryamavaśiṣṭaṃ vo hatastvāṣṭro mahāsuraḥ |
vṛtraśca sumahākāyo yo vai lokānanāśayat

मानुषो नहुषो राजा देवर्षिगणतेजसा ।
देवराज्यमनुप्राप्तः सर्वान्नो बाधते भृशम्

mānuṣo nahuṣo rājā devarṣigaṇatejasā |
devarājyamanuprāptaḥ sarvānno bādhate bhṛśam

कथं च नहुषो राज्यं देवानां प्राप दुर्लभम् ।
तपसा केन वा युक्तः किंवीर्यो वा बृहस्पते ।
तत्सर्वं कथय त्वं मे यथेन्द्रत्वमुपेयिवान्

kathaṃ ca nahuṣo rājyaṃ devānāṃ prāpa durlabham |
tapasā kena vā yuktaḥ kiṃvīryo vā bṛhaspate |
tatsarvaṃ kathaya tvaṃ me yathendratvamupeyivān

त्वयि प्रनष्टे देवेश विश्वं प्रव्यथितं जगत् ।
परस्परभयोद्विग्नं बभूवार्तमराजकम्

tvayi pranaṣṭe deveśa viśvaṃ pravyathitaṃ jagat |
parasparabhayodvignaṃ babhūvārtamarājakam

ततो देवैः सगन्धर्वैः सर्षिसङ्घैः सपावकैः ।
मानुषो नहुषो राजा देवराज्येऽभिषेचितः

tato devaiḥ sagandharvaiḥ sarṣisaṅghaiḥ sapāvakaiḥ |
mānuṣo nahuṣo rājā devarājye'bhiṣecitaḥ

देवा भीताः शक्रमकामयन्त
त्वया त्यक्तं महदैन्द्रं पदं तत् ।
तदा देवाः पितरोऽथर्षयश्च
गन्धर्वमुख्याश्च समेत्य सर्वे

devā bhītāḥ śakramakāmayanta
tvayā tyaktaṃ mahadaindraṃ padaṃ tat |
tadā devāḥ pitaro'tharṣayaśca
gandharvamukhyāśca sametya sarve

गत्वाऽब्रुवन्नहुषं तत्र शक्र
त्वं नो राजा भव भुवनस्य गोप्ता ।
तानब्रवीन्नहुषो नास्मि शक्त
आप्यायध्वं तपसा तेजसा माम्

gatvā'bruvannahuṣaṃ tatra śakra
tvaṃ no rājā bhava bhuvanasya goptā |
tānabravīnnahuṣo nāsmi śakta
āpyāyadhvaṃ tapasā tejasā mām

एवमुक्तैर्वर्द्धितश्चापि देवै
राजाऽभवन्नहुषो घोरवीर्यः ।
त्रैलोक्ये च प्राप्य राज्यं महर्षी-
न्कृत्वा वाहान्याति लोकान्दुरात्मा

evamuktairvarddhitaścāpi devai
rājā'bhavannahuṣo ghoravīryaḥ |
trailokye ca prāpya rājyaṃ maharṣī-
nkṛtvā vāhānyāti lokāndurātmā

तेजोहरं दृष्टिविषं सुघोरं
मा त्वं पश्येर्नहुषं वै कदाचित् ।
देवाश्च सर्वे नहुषं भृशार्ता
न पश्यन्ते गूढरूपाश्चरन्तः

tejoharaṃ dṛṣṭiviṣaṃ sughoraṃ
mā tvaṃ paśyernahuṣaṃ vai kadācit |
devāśca sarve nahuṣaṃ bhṛśārtā
na paśyante gūḍharūpāścarantaḥ

एवं वदत्यङ्गिरसां वरिष्ठे
बृहस्पतौ लोकपालः कुबेरः ।
वैवस्वतश्चैव यमः पुराणो
दवेश्च सोमो वरुणश्चाजगाम

evaṃ vadatyaṅgirasāṃ variṣṭhe
bṛhaspatau lokapālaḥ kuberaḥ |
vaivasvataścaiva yamaḥ purāṇo
daveśca somo varuṇaścājagāma

ते वै समागम्य महेन्द्रमूचु-
र्दिष्ट्या त्वाष्ट्रो निहतश्चैव वृत्रः ।
दिष्ट्या च त्वां कुशलिनमक्षतं च
पश्यामो वै निहतारिं च शक्र

te vai samāgamya mahendramūcu-
rdiṣṭyā tvāṣṭro nihataścaiva vṛtraḥ |
diṣṭyā ca tvāṃ kuśalinamakṣataṃ ca
paśyāmo vai nihatāriṃ ca śakra

स तान्यथावच्च हि लोकपाला-
न्समेत्स वै प्रीतमना महेन्द्रः ।
उवाच चैनान्प्रतिभाष्य शक्रः
संचोदयिष्यन्नहुषस्यान्तरेण

sa tānyathāvacca hi lokapālā-
nsametsa vai prītamanā mahendraḥ |
uvāca cainānpratibhāṣya śakraḥ
saṃcodayiṣyannahuṣasyāntareṇa

राजा देवानां नहुषो घोररूप-
स्तत्र साह्यं दीयतां मे भवद्भिः ।
ते चाब्रुवन्नहुषो घोररूपो
दृष्टीविषस्तस्य बिभीम ईश

rājā devānāṃ nahuṣo ghorarūpa-
statra sāhyaṃ dīyatāṃ me bhavadbhiḥ |
te cābruvannahuṣo ghorarūpo
dṛṣṭīviṣastasya bibhīma īśa

त्वं चेद्राजानं नहुषं पराजये-
स्ततो वयं भागमर्हाम शक्र ।
इन्द्रोऽब्रवीद्भवतु भवानपां पति-
र्यमः कुबेरश्च मयाभिषेकम्

tvaṃ cedrājānaṃ nahuṣaṃ parājaye-
stato vayaṃ bhāgamarhāma śakra |
indro'bravīdbhavatu bhavānapāṃ pati-
ryamaḥ kuberaśca mayābhiṣekam

चेन्द्राग्न्योर्वै भाग एको महाक्रतौ
शल्य उवाच ।
एवं संचिन्त्य भगवान्महेन्द्रः पाकशासनः ।
कुबेरं सर्वयक्षाणां धनानां च प्रभुं तथा

cendrāgnyorvai bhāga eko mahākratau
śalya uvāca |
evaṃ saṃcintya bhagavānmahendraḥ pākaśāsanaḥ |
kuberaṃ sarvayakṣāṇāṃ dhanānāṃ ca prabhuṃ tathā

वैवस्वतं पितॄणां च वरुणं चाप्यपां तथा ।
आधिपत्यं ददौ शक्रः सत्कृत्य वरदस्तथा

vaivasvataṃ pitṝṇāṃ ca varuṇaṃ cāpyapāṃ tathā |
ādhipatyaṃ dadau śakraḥ satkṛtya varadastathā