अध्याय 167: अश्वत्थामा का एक दोष और अन्य कौरव रथी

शकुनिर्मातुलस्तेऽसौ रथ एको नराधिप ।
प्रयुज्य पाण्डवैर्वैरं योत्स्यते नात्र संशयः

śakunirmātulaste'sau ratha eko narādhipa |
prayujya pāṇḍavairvairaṃ yotsyate nātra saṃśayaḥ

एतस्य सेना दुर्धर्षा समरे प्रतियायिनः ।
विकृतायुधभूयिष्ठा वायुवेगसमा जवे

etasya senā durdharṣā samare pratiyāyinaḥ |
vikṛtāyudhabhūyiṣṭhā vāyuvegasamā jave

द्रोणपुत्रो महेष्वासः सर्वानेवातिधन्विनः ।
समरे चित्रयोधी च दृढास्त्रश्च महारथः

droṇaputro maheṣvāsaḥ sarvānevātidhanvinaḥ |
samare citrayodhī ca dṛḍhāstraśca mahārathaḥ

एतस्य हि महाराज यथा गाण्डीवधन्वनः ।
शरासनविनिर्मुक्ताः संसक्ता यान्ति सायकाः

etasya hi mahārāja yathā gāṇḍīvadhanvanaḥ |
śarāsanavinirmuktāḥ saṃsaktā yānti sāyakāḥ

नैष शक्यो मया वीरः संख्यातुं रथसत्तमः ।
निर्दहेदपि लोकांस्त्रीनिच्छन्नेष महारथः

naiṣa śakyo mayā vīraḥ saṃkhyātuṃ rathasattamaḥ |
nirdahedapi lokāṃstrīnicchanneṣa mahārathaḥ

क्रोधस्तेजश्च तपसा संभृतोश्रमवासिनाम् ।
द्रोणेनानुगृहीतश्च दिव्यैरस्त्रैरुदारधीः

krodhastejaśca tapasā saṃbhṛtośramavāsinām |
droṇenānugṛhītaśca divyairastrairudāradhīḥ

दोषस्त्वस्य महानेको येनैव भरतर्षभ ।
न मे रथो नातिरथो मतः पार्थिवसत्तम

doṣastvasya mahāneko yenaiva bharatarṣabha |
na me ratho nātiratho mataḥ pārthivasattama

जीवितं प्रियमत्यर्थमायुष्कामः सदा द्विजः ।
न ह्यस्य सदृशः कश्चिदुभयोः सेनयोरपि

jīvitaṃ priyamatyarthamāyuṣkāmaḥ sadā dvijaḥ |
na hyasya sadṛśaḥ kaścidubhayoḥ senayorapi

हन्यादेकरथेनैव देवानामपि वाहिनीम् ।
वपुष्मांस्तलघोषेण स्फोटयेदपि पर्वतान्

hanyādekarathenaiva devānāmapi vāhinīm |
vapuṣmāṃstalaghoṣeṇa sphoṭayedapi parvatān

असंख्येयगुणो वीरः प्रहन्ता दारुणद्युतिः ।
दण्डपाणिरिवासह्यः कालवत्प्रचरिष्यति

asaṃkhyeyaguṇo vīraḥ prahantā dāruṇadyutiḥ |
daṇḍapāṇirivāsahyaḥ kālavatpracariṣyati

युगान्ताग्निसमः क्रोधात्सिंहग्रीवो महाद्युतिः ।
एष भारत युद्धस्य पृष्ठं संशयमिष्यति

yugāntāgnisamaḥ krodhātsiṃhagrīvo mahādyutiḥ |
eṣa bhārata yuddhasya pṛṣṭhaṃ saṃśayamiṣyati

पिता त्वस्य महातेजा वृद्धोऽपि युवभिर्वरः ।
रणे कर्म महत्कर्ता अत्र मे नास्ति संशयः

pitā tvasya mahātejā vṛddho'pi yuvabhirvaraḥ |
raṇe karma mahatkartā atra me nāsti saṃśayaḥ

अस्त्रवेगानिलोद्भूतः सेनाकक्षेन्धनोत्थितः ।
पाण्डुपुत्रस्य सैन्यानि प्रधक्ष्यति रणे धृतः

astravegānilodbhūtaḥ senākakṣendhanotthitaḥ |
pāṇḍuputrasya sainyāni pradhakṣyati raṇe dhṛtaḥ

रथयूथपयूथानां यूथपोऽय नरर्षभः ।
भरद्वाजात्मजः कर्ता कर्म तीव्रं हितं तव

rathayūthapayūthānāṃ yūthapo'ya nararṣabhaḥ |
bharadvājātmajaḥ kartā karma tīvraṃ hitaṃ tava

सर्वमूर्धाभिषिक्तानामाचार्यः स्थविरो गुरुः ।
गच्छेदन्तं सृञ्जयानां प्रियस्त्वस्य धनञ्जयः

sarvamūrdhābhiṣiktānāmācāryaḥ sthaviro guruḥ |
gacchedantaṃ sṛñjayānāṃ priyastvasya dhanañjayaḥ

नैष जातु महेष्वासः पार्थमक्लिष्टकारिणम् ।
हन्यादाचार्यकं दीप्तं संस्मृत्य गुणनिर्जितम्

naiṣa jātu maheṣvāsaḥ pārthamakliṣṭakāriṇam |
hanyādācāryakaṃ dīptaṃ saṃsmṛtya guṇanirjitam

श्लाघते यं सदा वीर पार्थस्य गुणविस्तरैः ।
पुत्रादभ्यधिकं चैनं भारद्वाजोऽनुपश्यति

ślāghate yaṃ sadā vīra pārthasya guṇavistaraiḥ |
putrādabhyadhikaṃ cainaṃ bhāradvājo'nupaśyati

हन्यादेकरथेनैव देवगन्धर्वमानुषान् ।
एकीभूतानपि रणे दिव्यैरस्त्रैः प्रतापवान्

hanyādekarathenaiva devagandharvamānuṣān |
ekībhūtānapi raṇe divyairastraiḥ pratāpavān

पौरवो राजशार्दूलस्तव राजन्महारथः ।
मतो मम रथोदारः परवीररथारुजः

pauravo rājaśārdūlastava rājanmahārathaḥ |
mato mama rathodāraḥ paravīrarathārujaḥ

स्वेन सैन्येन महता प्रतपञ्शत्रुवाहिनीम् ।
प्रधक्ष्यति स पाञ्चालान्कक्षमग्निगतिर्यथा

svena sainyena mahatā pratapañśatruvāhinīm |
pradhakṣyati sa pāñcālānkakṣamagnigatiryathā

सत्यश्रवा रथस्त्वेको राजपुत्रो बृहद्बलः ।
तव राजन्रिपुबले कालवत्प्रचरिष्यति

satyaśravā rathastveko rājaputro bṛhadbalaḥ |
tava rājanripubale kālavatpracariṣyati

एतस्य योधा राजेन्द्र विचित्रकवचायुधाः ।
विचरिष्यन्ति सङ्‌ग्रामे निन्घन्तः शास्त्रवांस्तव

etasya yodhā rājendra vicitrakavacāyudhāḥ |
vicariṣyanti saṅ‌grāme ninghantaḥ śāstravāṃstava

वृषसेनो रथस्तेऽग्र्यः कर्णपुत्रो महारथः ।
प्रधक्ष्यति रिपूणां ते बलं तु बलिनां वरः

vṛṣaseno rathaste'gryaḥ karṇaputro mahārathaḥ |
pradhakṣyati ripūṇāṃ te balaṃ tu balināṃ varaḥ

जघसन्धो महातेजा राजन्रथवरस्तव ।
त्यक्ष्यते समरे प्राणान्माधवः परवीरहा

jaghasandho mahātejā rājanrathavarastava |
tyakṣyate samare prāṇānmādhavaḥ paravīrahā

एष योत्स्यति सङ्ग्रामे गजस्कन्धविशारदः ।
रथेन वा माहबाहुः क्षपयञ्शत्रुवाहिनीम्

eṣa yotsyati saṅgrāme gajaskandhaviśāradaḥ |
rathena vā māhabāhuḥ kṣapayañśatruvāhinīm

रथ एष महाराज मतो मे राजसत्तम ।
त्वदर्थे त्यक्ष्यते प्राणान्सहसैन्यो महारणे

ratha eṣa mahārāja mato me rājasattama |
tvadarthe tyakṣyate prāṇānsahasainyo mahāraṇe

एष विक्रान्तयोधी च चित्रयोधी च संगरे ।
वीतभीश्चापि ते राजञ्शत्रुभिः सह योत्स्यते

eṣa vikrāntayodhī ca citrayodhī ca saṃgare |
vītabhīścāpi te rājañśatrubhiḥ saha yotsyate

बाह्लीकोऽतिरथश्चैव समरे चानिवर्तनः ।
मम राजन्मतो युद्धे शूरो वैवस्वतोपमः

bāhlīko'tirathaścaiva samare cānivartanaḥ |
mama rājanmato yuddhe śūro vaivasvatopamaḥ

न ह्येष समरं प्राप्य निवर्तेत कथञ्चन ।
यथा सततगो राजन्स हि हन्यात्परान्रणे

na hyeṣa samaraṃ prāpya nivarteta kathañcana |
yathā satatago rājansa hi hanyātparānraṇe

सेनापतिर्महाराज सत्यवांस्ते महारथः ।
रणेष्वद्भुतकर्मा च रथी पररथारुजः

senāpatirmahārāja satyavāṃste mahārathaḥ |
raṇeṣvadbhutakarmā ca rathī pararathārujaḥ

एतस्य समरं दृष्ट्वा न व्यथास्ति कथञ्चन ।
उत्स्मयन्नुत्पतत्येष परान्रथपथे स्थितान्

etasya samaraṃ dṛṣṭvā na vyathāsti kathañcana |
utsmayannutpatatyeṣa parānrathapathe sthitān

एष चारिषु विक्रान्तः कर्म सत्पुरुषोचितम् ।
कर्ता विमर्दे सुमहत्त्वदर्थे पुरुषोत्तमः

eṣa cāriṣu vikrāntaḥ karma satpuruṣocitam |
kartā vimarde sumahattvadarthe puruṣottamaḥ

अलम्बुसो राक्षसेन्द्रः क्रूरकर्मा महारथः ।
हनिष्यति परान्राजन्पूर्ववैरमनुस्मरन्

alambuso rākṣasendraḥ krūrakarmā mahārathaḥ |
haniṣyati parānrājanpūrvavairamanusmaran

एष राक्षससैन्यानं सर्वेषां रथसत्तमः ।
मायावी दृढवैरश्च समरे विचरिष्यति

eṣa rākṣasasainyānaṃ sarveṣāṃ rathasattamaḥ |
māyāvī dṛḍhavairaśca samare vicariṣyati

प्राग्ज्योतिषाधिपो वीरो भगदत्तः प्रतापवान् ।
गजाङ्कुशधरश्रेष्ठो रथे चैव विशारदः

prāgjyotiṣādhipo vīro bhagadattaḥ pratāpavān |
gajāṅkuśadharaśreṣṭho rathe caiva viśāradaḥ

एतेन युद्धमभवत्पुरा गाण्डीवधन्वनः ।
दिवसान्सुबहून्राजन्नुभयोर्जयगृद्धिनोः

etena yuddhamabhavatpurā gāṇḍīvadhanvanaḥ |
divasānsubahūnrājannubhayorjayagṛddhinoḥ

ततः सखायं गान्धारे मानयन्पाकशासनम् ।
अकरोत्संविदं तेन पाण्डवेन महात्मना

tataḥ sakhāyaṃ gāndhāre mānayanpākaśāsanam |
akarotsaṃvidaṃ tena pāṇḍavena mahātmanā

एष योत्स्यति सङ्ग्रामे गजस्कन्धविशारदः ।
ऐरावतगतो राजा देवानामिव वासवः

eṣa yotsyati saṅgrāme gajaskandhaviśāradaḥ |
airāvatagato rājā devānāmiva vāsavaḥ