अध्याय 168: कर्ण को अर्धरथी कहने पर भीष्म से विवाद

अचलो वृषकश्चैव सहितौ भ्रातरावुभौ ।
रथौ तव दुराधर्षौ शत्रून्विध्वंसयिष्यतः

acalo vṛṣakaścaiva sahitau bhrātarāvubhau |
rathau tava durādharṣau śatrūnvidhvaṃsayiṣyataḥ

बलवन्तौ नरव्याघ्रौ दृढक्रोधौ प्रहारिणौ ।
गान्धारमुख्यौ तरुणौ दर्शनीयौ महाबलौ

balavantau naravyāghrau dṛḍhakrodhau prahāriṇau |
gāndhāramukhyau taruṇau darśanīyau mahābalau

सखा ते दयितो नित्यं य एष रणकर्कशः ।
उत्साहयति राजंस्त्वां विग्रहे पाण्डवैः सह

sakhā te dayito nityaṃ ya eṣa raṇakarkaśaḥ |
utsāhayati rājaṃstvāṃ vigrahe pāṇḍavaiḥ saha

परुषः कत्थनो नीचः कर्णो वैकर्तनस्त्रव ।
मन्त्री नेता च बन्धुश्च मानी चात्यन्तमुच्छ्रितः

paruṣaḥ katthano nīcaḥ karṇo vaikartanastrava |
mantrī netā ca bandhuśca mānī cātyantamucchritaḥ

एष नैव रथः पूर्णो न चाप्यतिरथो रणे ।
वियुक्तः कवचेनैष सहजेन विचेतनः

eṣa naiva rathaḥ pūrṇo na cāpyatiratho raṇe |
viyuktaḥ kavacenaiṣa sahajena vicetanaḥ

कुण्डलाभ्यां च दिव्याभ्यां वियुक्तः सततं घृणी ।
अभिशापाच्च रामस्य ब्राह्मणस्य च भाषणात्

kuṇḍalābhyāṃ ca divyābhyāṃ viyuktaḥ satataṃ ghṛṇī |
abhiśāpācca rāmasya brāhmaṇasya ca bhāṣaṇāt

करणानां वियोगाच्च तेन मेऽर्थरथो मतः ।
नैष फाल्गुनमासाद्य पुनर्जीवन्विमोक्ष्यते

karaṇānāṃ viyogācca tena me'rtharatho mataḥ |
naiṣa phālgunamāsādya punarjīvanvimokṣyate

ततोऽब्रवीत्पुनर्द्रोणः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
एवमेतद्यथाऽऽत्थ त्वं न मिथ्यास्ति कदाचन

tato'bravītpunardroṇaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
evametadyathā''ttha tvaṃ na mithyāsti kadācana

रणेरणेऽभिमानी च विमुखश्चापि दृश्यते ।
घृणी कर्णः प्रमादी च तेन मेऽर्धरथो मतः

raṇeraṇe'bhimānī ca vimukhaścāpi dṛśyate |
ghṛṇī karṇaḥ pramādī ca tena me'rdharatho mataḥ

एतच्छ्रुत्वा तु राधेयः क्रोधादुल्फाल्य लोचने ।
उवाच भीष्मं राधेयस्तुदन्वाग्भिः प्रतोदवत्

etacchrutvā tu rādheyaḥ krodhādulphālya locane |
uvāca bhīṣmaṃ rādheyastudanvāgbhiḥ pratodavat

पितामह यथेष्टं मां वाक्शरैरुपकृन्तसि ।
अनागसं सदा द्वेषादेवमेव पदेपदे

pitāmaha yatheṣṭaṃ māṃ vākśarairupakṛntasi |
anāgasaṃ sadā dveṣādevameva padepade

मर्षयामि च तत्सर्वं दुर्योधनकृतेन वै ।
त्वं तुं मां मान्यसे मन्दं यथा कापुरुषं तथा

marṣayāmi ca tatsarvaṃ duryodhanakṛtena vai |
tvaṃ tuṃ māṃ mānyase mandaṃ yathā kāpuruṣaṃ tathā

भवानर्धरथो मह्यं मतो वै नात्र संशयः ।
सर्वस्य जगतश्चैव गाङ्गेयो न मृषा वदेत्

bhavānardharatho mahyaṃ mato vai nātra saṃśayaḥ |
sarvasya jagataścaiva gāṅgeyo na mṛṣā vadet

कुरूणामहितो नित्यं न च राजाऽवबुध्यते ।
को हि नाम समानेषु राजसूदारकर्मसु

kurūṇāmahito nityaṃ na ca rājā'vabudhyate |
ko hi nāma samāneṣu rājasūdārakarmasu

तेजोवधमिमं कुर्याद्विभेदयिषुराहवे ।
यथा त्वं गुणविद्वेषादपरागं चिकीर्षसि

tejovadhamimaṃ kuryādvibhedayiṣurāhave |
yathā tvaṃ guṇavidveṣādaparāgaṃ cikīrṣasi

न हायनैर्न पलितैर्न वित्तैर्न च बन्धुभिः ।
महारयत्वं संख्यातुं शक्यं क्षत्रस्य कौरव

na hāyanairna palitairna vittairna ca bandhubhiḥ |
mahārayatvaṃ saṃkhyātuṃ śakyaṃ kṣatrasya kaurava

बलज्येष्ठं स्मृतं क्षत्रं मन्त्रज्येष्ठा द्विजातयः ।
धनज्येष्ठाः स्मृता वैश्याः शूद्रास्तु वयसाऽधिकाः

balajyeṣṭhaṃ smṛtaṃ kṣatraṃ mantrajyeṣṭhā dvijātayaḥ |
dhanajyeṣṭhāḥ smṛtā vaiśyāḥ śūdrāstu vayasā'dhikāḥ

यथेच्छकं स्वयं ब्रूया रथानतिरथांस्तथा ।
कामद्वेषसमायुक्तो मोहात्प्रकुरुते भवान्

yathecchakaṃ svayaṃ brūyā rathānatirathāṃstathā |
kāmadveṣasamāyukto mohātprakurute bhavān

दुर्योधन महाबाहो साधु सम्यगवेक्ष्यताम् ।
त्यज्यतां दुष्टभावोऽयं भीष्मः किल्बिषकृत्तव

duryodhana mahābāho sādhu samyagavekṣyatām |
tyajyatāṃ duṣṭabhāvo'yaṃ bhīṣmaḥ kilbiṣakṛttava

भिन्ना हि सेना नृपते दुःसन्धेया भवत्युत ।
मौला हि पुरुषव्याघ्र किमु नानासमुत्थिताः

bhinnā hi senā nṛpate duḥsandheyā bhavatyuta |
maulā hi puruṣavyāghra kimu nānāsamutthitāḥ

एषां द्वैधं समुत्पन्नं योधानां युधि भारत ।
तेजोवधो नः क्रियते प्रत्यक्षेण विशेषतः

eṣāṃ dvaidhaṃ samutpannaṃ yodhānāṃ yudhi bhārata |
tejovadho naḥ kriyate pratyakṣeṇa viśeṣataḥ

रथानां क्वच विज्ञानं क्वच भीष्मोऽल्पचेतनः ।
अहमावारयिष्यामि पाण्डवानामनीकिनीम्

rathānāṃ kvaca vijñānaṃ kvaca bhīṣmo'lpacetanaḥ |
ahamāvārayiṣyāmi pāṇḍavānāmanīkinīm

आसाद्य माममोघेषुं गमिष्यन्ति दिशो दश ।
पाण्डवाः सहपञ्चालाः शार्दूलं वृषभा इव

āsādya māmamogheṣuṃ gamiṣyanti diśo daśa |
pāṇḍavāḥ sahapañcālāḥ śārdūlaṃ vṛṣabhā iva

क्वच युद्धं विमर्दो वा मन्त्रे सुव्याहृतानि च ।
क्वचभीष्मो गतवयामन्दात्मा कालचोदितः

kvaca yuddhaṃ vimardo vā mantre suvyāhṛtāni ca |
kvacabhīṣmo gatavayāmandātmā kālacoditaḥ

एकाकी स्पर्धति नित्यं सर्वेण रमता सह ।
न चान्यं पुरुषं कंचिन्मन्यते मोघदर्शनः

ekākī spardhati nityaṃ sarveṇa ramatā saha |
na cānyaṃ puruṣaṃ kaṃcinmanyate moghadarśanaḥ

श्रोतव्यं खलु वृद्धानमिति शास्त्रनिदर्शनम् ।
न त्वेव ह्यतिवृद्धानां पुनर्बालाहि ते मताः

śrotavyaṃ khalu vṛddhānamiti śāstranidarśanam |
na tveva hyativṛddhānāṃ punarbālāhi te matāḥ

अहमेको हनिष्यामि पाण्डवानानीकिनीम् ।
सुयुद्धे राज्यशार्दूल यशो भीष्मं गमिष्यति

ahameko haniṣyāmi pāṇḍavānānīkinīm |
suyuddhe rājyaśārdūla yaśo bhīṣmaṃ gamiṣyati

कृतः सेनापतिस्त्वेष त्वया भीष्मो नराधिप ।
सेनापतौ यशो गन्ता न तु योधान्कथञ्चन

kṛtaḥ senāpatistveṣa tvayā bhīṣmo narādhipa |
senāpatau yaśo gantā na tu yodhānkathañcana

नाहं जीवति गाङ्गेये योत्स्ये राजन्कथञ्चन ।
हते भीष्मे तु योद्धाऽस्मि सर्वैरेव महारथैः

nāhaṃ jīvati gāṅgeye yotsye rājankathañcana |
hate bhīṣme tu yoddhā'smi sarvaireva mahārathaiḥ

समुद्यतोयं भारो मे सुमहान्सागरोपमः ।
धार्तराष्ट्रस्य संग्रामे वर्षपूगाभिचिन्तितः

samudyatoyaṃ bhāro me sumahānsāgaropamaḥ |
dhārtarāṣṭrasya saṃgrāme varṣapūgābhicintitaḥ

तस्मिन्नभ्यागते काले प्रतप्ते रोमहर्षणे ।
मिथो भेदो न मे कार्यस्तेन जीवसि सूतज

tasminnabhyāgate kāle pratapte romaharṣaṇe |
mitho bhedo na me kāryastena jīvasi sūtaja

न ह्यहं त्वद्य विक्रम्य स्थविरोऽपि शिशोस्तव ।
युद्धश्रद्धामहं छिन्द्यां जीवितस्य च सूतज

na hyahaṃ tvadya vikramya sthaviro'pi śiśostava |
yuddhaśraddhāmahaṃ chindyāṃ jīvitasya ca sūtaja

जामदग्र्येन रामेण महास्त्राणि विमुञ्चता ।
न मे व्यथा कृता काचित्त्वं तु मे कि करिष्यसि

jāmadagryena rāmeṇa mahāstrāṇi vimuñcatā |
na me vyathā kṛtā kācittvaṃ tu me ki kariṣyasi

कामं नैतत्प्रशंसन्ति सन्तः स्वबलसंस्तवम् ।
वक्ष्यामि तु त्वां सन्तप्तो निहीन कुलपांसन

kāmaṃ naitatpraśaṃsanti santaḥ svabalasaṃstavam |
vakṣyāmi tu tvāṃ santapto nihīna kulapāṃsana

समेतं पार्थिवं क्षत्रं काशिराजस्वयंवरे ।
निर्जित्यैकरथेनैव याः कन्यास्तरसाहृताः

sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ kāśirājasvayaṃvare |
nirjityaikarathenaiva yāḥ kanyāstarasāhṛtāḥ

ईदृशानां सहस्राणि विशिष्टानामथो पुनः ।
मयैकेन निरस्तानि ससैन्यानि रणाजिरे

īdṛśānāṃ sahasrāṇi viśiṣṭānāmatho punaḥ |
mayaikena nirastāni sasainyāni raṇājire

त्वां प्राप्य वैरपुरुषं कुरूणामनयो महान् ।
उपस्थितो विनाशाय यतस्व पुरुषो भव

tvāṃ prāpya vairapuruṣaṃ kurūṇāmanayo mahān |
upasthito vināśāya yatasva puruṣo bhava

युध्यस्व समरे पार्थं येन विस्पर्धसे सह ।
द्रक्ष्यामि त्वां विनिर्मुक्तमस्माद्युद्धात्सुदुर्मते

yudhyasva samare pārthaṃ yena vispardhase saha |
drakṣyāmi tvāṃ vinirmuktamasmādyuddhātsudurmate

तमुवाच ततो राजा धार्तराष्ट्रः प्रतापवान् ।
मां समीक्षस्व गाङ्गेय कार्यं हि महदुद्यतम्

tamuvāca tato rājā dhārtarāṣṭraḥ pratāpavān |
māṃ samīkṣasva gāṅgeya kāryaṃ hi mahadudyatam

चिन्त्यतामिदमेकाग्रं मम निःश्रेयसं परम् ।
उभावपि भवन्तौ मे महत्कर्म करिष्यतः

cintyatāmidamekāgraṃ mama niḥśreyasaṃ param |
ubhāvapi bhavantau me mahatkarma kariṣyataḥ

भूयश्च श्रोतुमिच्छामि परेषां रथसत्तमान् ।
ये चैवातिथास्तत्र ये चैव रथयूथपाः

bhūyaśca śrotumicchāmi pareṣāṃ rathasattamān |
ye caivātithāstatra ye caiva rathayūthapāḥ

बलाबलममित्राणां श्रोतुमिच्छामि कौरव ।
प्रभातायां रजन्यां वै इदं युद्धं भविष्यति

balābalamamitrāṇāṃ śrotumicchāmi kaurava |
prabhātāyāṃ rajanyāṃ vai idaṃ yuddhaṃ bhaviṣyati