अध्याय 134: विदुला संजय को उठकर लड़ने को कहती हैं

अथैतस्यामवस्थायां पौरुषं हातुमिच्छसि ।
निहीनसेवितं मार्गं गमिष्यस्यचिरादिव

athaitasyāmavasthāyāṃ pauruṣaṃ hātumicchasi |
nihīnasevitaṃ mārgaṃ gamiṣyasyacirādiva

यो हि तेजो यथाशक्ति न कर्शयति विक्रमात् ।
क्षत्रियो जीविताकाङ्क्षी स्तेन इत्येव तं विदुः

yo hi tejo yathāśakti na karśayati vikramāt |
kṣatriyo jīvitākāṅkṣī stena ityeva taṃ viduḥ

अर्थवन्त्युपपन्नानि वाक्यानि गुणवन्ति च ।
नैव संप्राप्नुवन्ति त्वां मुमूर्षुमिव भेषजम्

arthavantyupapannāni vākyāni guṇavanti ca |
naiva saṃprāpnuvanti tvāṃ mumūrṣumiva bheṣajam

सन्ति वै सिन्धुराजस्य सन्तुष्टा न तथा जनाः ।
दौर्बल्यादासते मूढा व्यसतौघपतीक्षिणः

santi vai sindhurājasya santuṣṭā na tathā janāḥ |
daurbalyādāsate mūḍhā vyasataughapatīkṣiṇaḥ

सहायोपचितिं कृत्वा व्यवसाय्य ततस्ततः ।
अनुदुष्येयुरपरे पश्यन्तस्तव पौरुषम्

sahāyopacitiṃ kṛtvā vyavasāyya tatastataḥ |
anuduṣyeyurapare paśyantastava pauruṣam

तैः कृत्वा सह संघातं गिरिदुर्गालयं चर ।
काले व्यसनमाकाङ्क्षन्नैवायमजरामरः

taiḥ kṛtvā saha saṃghātaṃ giridurgālayaṃ cara |
kāle vyasanamākāṅkṣannaivāyamajarāmaraḥ

सञ्जयो नामतश्च त्वं न च पश्यामि तत्त्वयि ।
अन्वर्थनामा भव मे पुत्र मा व्यर्थनामकः

sañjayo nāmataśca tvaṃ na ca paśyāmi tattvayi |
anvarthanāmā bhava me putra mā vyarthanāmakaḥ

सम्यग्दृष्टिर्महाप्राज्ञो बालं त्वां ब्राह्मणोऽब्रवीत् ।
अयं प्राप्य महत्कृच्छ्रं पुनर्वृद्धिं गमिष्यति

samyagdṛṣṭirmahāprājño bālaṃ tvāṃ brāhmaṇo'bravīt |
ayaṃ prāpya mahatkṛcchraṃ punarvṛddhiṃ gamiṣyati

तस्य स्मरन्ती वचनमाशंसे विजयं तव ।
तस्मात्तात ब्रवीमि त्वां वक्ष्यामि च पुनःपुनः

tasya smarantī vacanamāśaṃse vijayaṃ tava |
tasmāttāta bravīmi tvāṃ vakṣyāmi ca punaḥpunaḥ

यस्य ह्यर्थाभिनिर्वृत्तौ भवन्त्याप्यायिताः परे ।
तस्यार्थसिद्धिर्नियता नयेष्वर्थानुसारिणः

yasya hyarthābhinirvṛttau bhavantyāpyāyitāḥ pare |
tasyārthasiddhirniyatā nayeṣvarthānusāriṇaḥ

समृद्धिरसमृद्धिर्वा पूर्वेषां मम सञ्जय ।
एवं विद्वान्युद्धमना भव मा प्रत्युपाहरः

samṛddhirasamṛddhirvā pūrveṣāṃ mama sañjaya |
evaṃ vidvānyuddhamanā bhava mā pratyupāharaḥ

नातः पापीयसीं कांचिदवस्थां शम्बरोऽब्रवीत् ।
यत्र नैवाद्य न प्रातर्भोजनं प्रतिदृश्यते

nātaḥ pāpīyasīṃ kāṃcidavasthāṃ śambaro'bravīt |
yatra naivādya na prātarbhojanaṃ pratidṛśyate

पतिपुत्रवधादेतत्परमं दुःखमब्रवीत् ।
दारिद्र्यमिति यत्प्रोक्तं पर्यायमरणं हि तत्

patiputravadhādetatparamaṃ duḥkhamabravīt |
dāridryamiti yatproktaṃ paryāyamaraṇaṃ hi tat

अहं महाकुले जाता ह्रदाद्ध्रदमिवागता ।
ईश्वरी सर्वकल्याणी भर्त्रा परमपूजिता

ahaṃ mahākule jātā hradāddhradamivāgatā |
īśvarī sarvakalyāṇī bhartrā paramapūjitā

महार्हमाल्याभरणां सुमृष्टाम्बरवाससम् ।
पुरा हृष्टः सुहृद्वर्गो मामपश्यत्सुहृद्गताम्

mahārhamālyābharaṇāṃ sumṛṣṭāmbaravāsasam |
purā hṛṣṭaḥ suhṛdvargo māmapaśyatsuhṛdgatām

यदा मां चैव भार्यां च द्रष्टासि भृशदुर्बलाम् ।
न तदा जीवितेनार्थो भविता तव सञ्जय

yadā māṃ caiva bhāryāṃ ca draṣṭāsi bhṛśadurbalām |
na tadā jīvitenārtho bhavitā tava sañjaya

दासकर्मकरान्भृत्यानाचार्यर्त्विक्पुरोहितान् ।
अवृत्त्याऽस्मान्प्रजहतो दृष्ट्वा किं जीवितेन ते

dāsakarmakarānbhṛtyānācāryartvikpurohitān |
avṛttyā'smānprajahato dṛṣṭvā kiṃ jīvitena te

यदि कृत्यं न पश्यामि तवाद्याहं यथा पुरा ।
श्लाघनीयं यशस्यं च का शान्तिर्हृदयस्य मे

yadi kṛtyaṃ na paśyāmi tavādyāhaṃ yathā purā |
ślāghanīyaṃ yaśasyaṃ ca kā śāntirhṛdayasya me

नेति चेद्ब्राह्मणं ब्रूयां दीर्येत हृदयं मम ।
न ह्यद न च मे भर्ता नेति ब्राह्मणमुक्तवान्

neti cedbrāhmaṇaṃ brūyāṃ dīryeta hṛdayaṃ mama |
na hyada na ca me bhartā neti brāhmaṇamuktavān

वयमाश्रयणीयाः स्म न श्रोतारः परस्य च ।
अन्यमासाद्य जीवन्ती परित्यक्ष्यामि जीवितम्

vayamāśrayaṇīyāḥ sma na śrotāraḥ parasya ca |
anyamāsādya jīvantī parityakṣyāmi jīvitam

अपारे भव नः पारमप्लवे भव नः प्लवः ।
कुरुष्व स्थानमस्थाने मृतान्सञ्जीवयस्व नः

apāre bhava naḥ pāramaplave bhava naḥ plavaḥ |
kuruṣva sthānamasthāne mṛtānsañjīvayasva naḥ

सर्वे ते शत्रवः शक्या न चेञ्जीवितुमर्हसि ।
अथ चेदीदृशीं वृत्तिं क्लीबामभ्युपपद्यसे

sarve te śatravaḥ śakyā na ceñjīvitumarhasi |
atha cedīdṛśīṃ vṛttiṃ klībāmabhyupapadyase

निर्विण्णात्मा हतमना मुञ्चैतां पापजीविकाम् ।
एकशत्रुवधेनैव शूरो गच्छति विश्रुतिम्

nirviṇṇātmā hatamanā muñcaitāṃ pāpajīvikām |
ekaśatruvadhenaiva śūro gacchati viśrutim

इन्द्रो वृत्रवधेनैव महेन्द्रः समपद्यत ।
माहेन्द्रं च ग्रहं लेभे लोकानां चेश्वरोऽभवत्

indro vṛtravadhenaiva mahendraḥ samapadyata |
māhendraṃ ca grahaṃ lebhe lokānāṃ ceśvaro'bhavat

नाम विश्राव्य वै शङ्ख्ये शत्रूनाहूय दंशितान् ।
सेनाग्रं चापि विद्राव्य हत्वा वा पुरुषं वरम्

nāma viśrāvya vai śaṅkhye śatrūnāhūya daṃśitān |
senāgraṃ cāpi vidrāvya hatvā vā puruṣaṃ varam

यदैव लभते वीरः सुयुद्धेन महद्यशः ।
तदैव प्रव्यथन्तेऽस्य शत्रवो विनमन्ति च

yadaiva labhate vīraḥ suyuddhena mahadyaśaḥ |
tadaiva pravyathante'sya śatravo vinamanti ca

त्यक्त्वात्मानं रणे दक्षं शूरं कापुरुषा जनाः ।
अवशास्तर्पयन्ति स्म सर्वकामसमृद्धिभिः

tyaktvātmānaṃ raṇe dakṣaṃ śūraṃ kāpuruṣā janāḥ |
avaśāstarpayanti sma sarvakāmasamṛddhibhiḥ

राज्यं चाप्युग्रवि भ्रंशं संशयो जीवितस्य वा ।
न लब्धस्य हि शत्रोर्वै शेषं कुर्वन्ति साधवः

rājyaṃ cāpyugravi bhraṃśaṃ saṃśayo jīvitasya vā |
na labdhasya hi śatrorvai śeṣaṃ kurvanti sādhavaḥ

स्वर्गद्वारोपमं राज्यमथवाप्यमृतोपमम् ।
रुद्धमेकायनं मत्वा पतोल्मुक इवारिषु

svargadvāropamaṃ rājyamathavāpyamṛtopamam |
ruddhamekāyanaṃ matvā patolmuka ivāriṣu

जहि शत्रून्रणे राजन्स्वधर्मनुपालय ।
मा त्वा दृशं सुकृपणं शत्रूणां भयवर्धनम्

jahi śatrūnraṇe rājansvadharmanupālaya |
mā tvā dṛśaṃ sukṛpaṇaṃ śatrūṇāṃ bhayavardhanam

अस्मदीयैश्च शोचिद्भिर्नदद्भिश्च परैर्वृतम् ।
अपि त्वां नानुपश्येयं दीनाद्दीनमिवास्थितम्

asmadīyaiśca śocidbhirnadadbhiśca parairvṛtam |
api tvāṃ nānupaśyeyaṃ dīnāddīnamivāsthitam

हृप्य सौवीरकन्याभिः श्लाघस्वार्थैर्यथा पुरा ।
मा च सैन्धवकन्यानामवसन्नो वशं गमः

hṛpya sauvīrakanyābhiḥ ślāghasvārthairyathā purā |
mā ca saindhavakanyānāmavasanno vaśaṃ gamaḥ

युवा रूपेण संपन्नो विद्ययाभिजनेन च ।
यत्त्वादृशो विकुर्वीत यशस्वी लोकविश्रुतः

yuvā rūpeṇa saṃpanno vidyayābhijanena ca |
yattvādṛśo vikurvīta yaśasvī lokaviśrutaḥ

अधुर्यवच्च वोढव्ये मन्ये मरणमेव तत् ।
यदि त्वामनुपश्यामि परस्य प्रियवादिनम्

adhuryavacca voḍhavye manye maraṇameva tat |
yadi tvāmanupaśyāmi parasya priyavādinam

पृष्ठतोऽनुव्रजन्तं वा का शान्तिर्हृदयस्य मे ।
नास्मिञ्जातु कुले जातो गच्छेद्योन्यस्य पृष्ठतः ।

pṛṣṭhato'nuvrajantaṃ vā kā śāntirhṛdayasya me |
nāsmiñjātu kule jāto gacchedyonyasya pṛṣṭhataḥ |

न त्वं परस्यानुचरस्तात जीवितुमर्हसि ।
अहं हि क्षत्रहृदयं वेद यत्परिशाश्वतम्

na tvaṃ parasyānucarastāta jīvitumarhasi |
ahaṃ hi kṣatrahṛdayaṃ veda yatpariśāśvatam

पूर्वैः पूर्वतरैः प्रोक्तं परैः परतरैरपि ।
शाश्वतं चाव्ययं चैव प्रजापतिविनिर्मितम्

pūrvaiḥ pūrvataraiḥ proktaṃ paraiḥ paratarairapi |
śāśvataṃ cāvyayaṃ caiva prajāpativinirmitam

यो वै कश्चिदिहाजातः क्षत्रियः क्षत्रधर्मवित् ।
भयाद्वृत्तिसमीक्षो वा न नमेदिह कस्यचित्

yo vai kaścidihājātaḥ kṣatriyaḥ kṣatradharmavit |
bhayādvṛttisamīkṣo vā na namediha kasyacit

उद्यच्छेदेव न नमेदुद्यमो ह्येव पौरुषम् ।
अप्यपर्वणि भज्येत न नमेतेह कस्यचित्

udyacchedeva na namedudyamo hyeva pauruṣam |
apyaparvaṇi bhajyeta na nameteha kasyacit

मातङ्गो मत्त इव च परीयात्स महामनाः ।
ब्राह्मणेभ्यो नमेन्नित्यं धर्मायैव च सञ्जय

mātaṅgo matta iva ca parīyātsa mahāmanāḥ |
brāhmaṇebhyo namennityaṃ dharmāyaiva ca sañjaya

नियच्छन्नितरान्वर्णान्विनिघ्नन्सर्वदुष्कृतः ।
ससहायोऽसहायो वा यावज्जीवं तथा भवेत्

niyacchannitarānvarṇānvinighnansarvaduṣkṛtaḥ |
sasahāyo'sahāyo vā yāvajjīvaṃ tathā bhavet