अध्याय 135: संजय का प्रतिवाद और विदुला का उत्तर

कृष्णायसस्येव च ते संहत्य हृदयं कृतम् ।
मम मातस्त्वकरुणे वीरप्रज्ञे ह्यमर्षणे

kṛṣṇāyasasyeva ca te saṃhatya hṛdayaṃ kṛtam |
mama mātastvakaruṇe vīraprajñe hyamarṣaṇe

अहो क्षत्रसमाचारो यत्र मामितरं यथा ।
नियोजयसि युद्धाय परमातेव मां तथा

aho kṣatrasamācāro yatra māmitaraṃ yathā |
niyojayasi yuddhāya paramāteva māṃ tathā

ईदृशं वचनं ब्रूयाद्भवती पुत्रमेकजम् ।
किं नु ते मामपश्यन्त्याः पृथिव्या अपि सर्वया

īdṛśaṃ vacanaṃ brūyādbhavatī putramekajam |
kiṃ nu te māmapaśyantyāḥ pṛthivyā api sarvayā

किमाभरणकृत्येन किं भोगैर्जीवितेन वा ।
मयि वा सङ्गरहते प्रियपुत्रे विशेषतः

kimābharaṇakṛtyena kiṃ bhogairjīvitena vā |
mayi vā saṅgarahate priyaputre viśeṣataḥ

सर्वावस्था हि विदुषां तात धर्मार्थकारणात् ।
तावेवाभिसमीक्ष्याहं सञ्जय त्वामचूजुदम्

sarvāvasthā hi viduṣāṃ tāta dharmārthakāraṇāt |
tāvevābhisamīkṣyāhaṃ sañjaya tvāmacūjudam

स समीक्ष्य क्रमोपेतो मुख्यः कालोऽयमागतः ।
अस्मिंश्चेदागते काले कार्यं न प्रतिपद्यसे

sa samīkṣya kramopeto mukhyaḥ kālo'yamāgataḥ |
asmiṃścedāgate kāle kāryaṃ na pratipadyase

असंभावितरूपस्त्वमानृशंस्यं करिष्यसि ।
तं त्वामयशसा स्पृष्टं न ब्रूयां यदि सञ्जय

asaṃbhāvitarūpastvamānṛśaṃsyaṃ kariṣyasi |
taṃ tvāmayaśasā spṛṣṭaṃ na brūyāṃ yadi sañjaya

खरीवात्सल्यमाहुस्तन्निःसामर्थ्यमहेतुकम् ।
सद्भिर्विगर्हितं मार्गं त्यज मूर्खनिषेवितम्

kharīvātsalyamāhustanniḥsāmarthyamahetukam |
sadbhirvigarhitaṃ mārgaṃ tyaja mūrkhaniṣevitam

अविद्या वै महत्यस्ति यामिमां संश्रिताः प्रजाः ।
तव स्याद्यदि सद्वृत्तं तेन मे त्वं प्रियो भवेः

avidyā vai mahatyasti yāmimāṃ saṃśritāḥ prajāḥ |
tava syādyadi sadvṛttaṃ tena me tvaṃ priyo bhaveḥ

धर्मार्थगुणयुक्तेन नेतरेण कथञ्चन ।
दैवमानुषयुक्तेन सद्भिराचरितेन च

dharmārthaguṇayuktena netareṇa kathañcana |
daivamānuṣayuktena sadbhirācaritena ca

यो ह्येवमविनीतेन रमते पुत्रनप्तृणा ।
अनुत्थानवता चापि दुर्विनीतेन दुर्धिया

yo hyevamavinītena ramate putranaptṛṇā |
anutthānavatā cāpi durvinītena durdhiyā

रमते यस्तु पुत्रेण मोघं तस्य प्रजाफलम् ।
अकुर्वन्तो हि कर्माणि कुर्वन्तो निन्दितानि च

ramate yastu putreṇa moghaṃ tasya prajāphalam |
akurvanto hi karmāṇi kurvanto ninditāni ca

सुखं नैवेह नामुत्र लभन्ते पुरुषाधमाः ।
युद्धाय क्षत्रियः सृष्टः सञ्जयेह जयाय च ।
क्रूराय कर्मणे नित्यं प्रजानां परिपालने

sukhaṃ naiveha nāmutra labhante puruṣādhamāḥ |
yuddhāya kṣatriyaḥ sṛṣṭaḥ sañjayeha jayāya ca |
krūrāya karmaṇe nityaṃ prajānāṃ paripālane

जयन्वा वध्यमानो वा प्राप्नोतीन्द्रसलोकताम् ।
न शक्रभवने पुण्ये दिवि तद्विद्यते सुखम् ।
यदमित्रान्वशे कृत्वा क्षत्रियः सुखमेधते

jayanvā vadhyamāno vā prāpnotīndrasalokatām |
na śakrabhavane puṇye divi tadvidyate sukham |
yadamitrānvaśe kṛtvā kṣatriyaḥ sukhamedhate

मन्युना दह्यमानेह पुरुषेण मनस्विना ।
निकृतेनेह बहुशः शत्रून्प्रति जिगीषया

manyunā dahyamāneha puruṣeṇa manasvinā |
nikṛteneha bahuśaḥ śatrūnprati jigīṣayā

आत्मानं वा परित्यज्य शत्रुं वा विनिपात्य च ।
प्राप्यते नेह शान्तिर्हि नित्यमेव तु सञ्जय ।
अतोन्येन प्रकारेण शान्तिरस्य कुतो भवेत्

ātmānaṃ vā parityajya śatruṃ vā vinipātya ca |
prāpyate neha śāntirhi nityameva tu sañjaya |
atonyena prakāreṇa śāntirasya kuto bhavet

इह प्राज्ञो हि पुरुषः स्वल्पमप्रियमिच्छति ।
यस्य स्वल्पं प्रियं लोके ध्रुवं तस्याल्पमप्रियम्

iha prājño hi puruṣaḥ svalpamapriyamicchati |
yasya svalpaṃ priyaṃ loke dhruvaṃ tasyālpamapriyam

प्रियाभावाच्च पुरुषो नैव प्राप्नोति शोभनम् ।
ध्रुवं चाभावमभ्येति गत्वा गङ्गेव सागरम्

priyābhāvācca puruṣo naiva prāpnoti śobhanam |
dhruvaṃ cābhāvamabhyeti gatvā gaṅgeva sāgaram

नेयं मतिस्त्वया वाच्या मातः पुत्रे विशेषतः ।
कारुण्यमेव पश्य त्वं भूत्वेह जडमूकवत्

neyaṃ matistvayā vācyā mātaḥ putre viśeṣataḥ |
kāruṇyameva paśya tvaṃ bhūtveha jaḍamūkavat

अतो मे भूयसी नन्दिर्यदेवमनुपश्यसि ।
चोद्यं मां चोदयस्येतद्भृशं वै चोदयामि ते

ato me bhūyasī nandiryadevamanupaśyasi |
codyaṃ māṃ codayasyetadbhṛśaṃ vai codayāmi te

अथ त्वां पूजयिष्यामि हत्वा वै सर्वसैन्धवान् ।
अहं पश्यामि विजयं कृच्छ्रभाविनमेव ते

atha tvāṃ pūjayiṣyāmi hatvā vai sarvasaindhavān |
ahaṃ paśyāmi vijayaṃ kṛcchrabhāvinameva te

अकोशस्यासहायस्य कुतः सिद्धिर्जयो मम ।
इत्यवस्थां विदित्वैतामात्मनात्मनि दारुणाम्

akośasyāsahāyasya kutaḥ siddhirjayo mama |
ityavasthāṃ viditvaitāmātmanātmani dāruṇām

राज्याद्भावो निवृत्तो मे त्रिदिवादिव दृष्कृतः ।
ईदृशं भवती कंचिदुपायमनुपश्यति

rājyādbhāvo nivṛtto me tridivādiva dṛṣkṛtaḥ |
īdṛśaṃ bhavatī kaṃcidupāyamanupaśyati

तन्मे परिणतप्रज्ञे सम्यक्प्रब्रूहि पृच्छते ।
करिष्यामि हि तत्सर्वं यथावदनुशासनम्

tanme pariṇataprajñe samyakprabrūhi pṛcchate |
kariṣyāmi hi tatsarvaṃ yathāvadanuśāsanam

पुत्र नात्मावमन्तव्यः पूर्वाभिरसमृद्धिभिः ।
अभूत्वा हि भवन्त्यर्था भूत्वा नश्यन्ति चापरे ।
अमर्षेणैव चाप्यर्था नारब्धव्याः सुबालिशैः

putra nātmāvamantavyaḥ pūrvābhirasamṛddhibhiḥ |
abhūtvā hi bhavantyarthā bhūtvā naśyanti cāpare |
amarṣeṇaiva cāpyarthā nārabdhavyāḥ subāliśaiḥ

सर्वेषां कर्मणां तात फले नित्यमनित्यता ।
अनित्यमिति जानन्तो न भवन्ति भवन्ति च

sarveṣāṃ karmaṇāṃ tāta phale nityamanityatā |
anityamiti jānanto na bhavanti bhavanti ca

अथ ये नैव कुर्वन्ति नैव जातु भवन्ति ते ।
ऐकगुण्यमनीहायामभावः कर्मणां फलम्

atha ye naiva kurvanti naiva jātu bhavanti te |
aikaguṇyamanīhāyāmabhāvaḥ karmaṇāṃ phalam

अथ द्वैगुण्यमीहायां फलं भवति वा नवा ।
यस्य प्रागेव विदिता सर्वार्थानामनित्यता

atha dvaiguṇyamīhāyāṃ phalaṃ bhavati vā navā |
yasya prāgeva viditā sarvārthānāmanityatā

नुदेद्वृद्धिसमृद्धी स प्रतिकूले नृपात्मज ।
उत्थातव्यं जागृतव्यं योक्तव्यं भूतिकर्मसु

nudedvṛddhisamṛddhī sa pratikūle nṛpātmaja |
utthātavyaṃ jāgṛtavyaṃ yoktavyaṃ bhūtikarmasu

भविष्यतीत्येव मनः कृत्वा सततमव्यथैः ।
मङ्गलानि पुरस्कृत्य ब्राह्मणांश्चेश्वरैः सह

bhaviṣyatītyeva manaḥ kṛtvā satatamavyathaiḥ |
maṅgalāni puraskṛtya brāhmaṇāṃśceśvaraiḥ saha

प्राज्ञस्य नृपतेराशु वृद्धिर्भवति पुत्रक ।
अभिवर्तति लक्ष्मीस्तं प्राचीमिव दिवाकरः

prājñasya nṛpaterāśu vṛddhirbhavati putraka |
abhivartati lakṣmīstaṃ prācīmiva divākaraḥ

निदर्शनान्युपायांश्च बहून्युद्धर्षणानि च ।
अनुदर्शितरूपोऽसि पश्यामि कुरु पौरुषम्

nidarśanānyupāyāṃśca bahūnyuddharṣaṇāni ca |
anudarśitarūpo'si paśyāmi kuru pauruṣam

पुरुषार्थमभिप्रेतं समाहर्तुमिहार्हसि ।
क्रुद्धान्लुब्धान्परिक्षीणानवलिप्तान्विमानितान्

puruṣārthamabhipretaṃ samāhartumihārhasi |
kruddhānlubdhānparikṣīṇānavaliptānvimānitān

स्पर्धिनश्चैव ये केचित्तान्युक्त उपधारय ।
एतेन त्वं प्रकारेण महतो भेत्स्यसे गणान् ।
महावेग इवोद्धूतो मातरिश्वा बलाहकान्

spardhinaścaiva ye kecittānyukta upadhāraya |
etena tvaṃ prakāreṇa mahato bhetsyase gaṇān |
mahāvega ivoddhūto mātariśvā balāhakān

तेषामग्रप्रदायी स्याः कल्पोत्थायी प्रियंवदः ।
ते त्वां प्रियं करिष्यन्ति पुरोधास्यन्ति च ध्रुवम्

teṣāmagrapradāyī syāḥ kalpotthāyī priyaṃvadaḥ |
te tvāṃ priyaṃ kariṣyanti purodhāsyanti ca dhruvam

यदैव शत्रुर्जानीयात्सपत्नं त्यक्तजीवितम् ।
तदैवास्मादुद्विजेत सर्पाद्वेश्मगतादिव

yadaiva śatrurjānīyātsapatnaṃ tyaktajīvitam |
tadaivāsmādudvijeta sarpādveśmagatādiva

तं विदित्वा पराक्रान्तं वशे न कुरुते यदि ।
निर्वादैर्निर्वदेदेनमन्ततस्तद्भविष्यति

taṃ viditvā parākrāntaṃ vaśe na kurute yadi |
nirvādairnirvadedenamantatastadbhaviṣyati

निर्वादादास्पदं लब्धा धनवृद्धिर्भविष्यति ।
धनवन्तं हि मित्राणि भजन्ते चाश्रयन्ति च

nirvādādāspadaṃ labdhā dhanavṛddhirbhaviṣyati |
dhanavantaṃ hi mitrāṇi bhajante cāśrayanti ca

स्खलितार्थं पुनस्तानि सन्त्यजन्ति च बान्धवाः ।
नह्यस्मिन्नाश्रयन्ते च जुगुप्सन्ते च तादृशम्

skhalitārthaṃ punastāni santyajanti ca bāndhavāḥ |
nahyasminnāśrayante ca jugupsante ca tādṛśam

शत्रुं कृत्वा यः सहायं विश्वासमुपगच्छति ।
स न संभाव्यमेवैतद्यद्राज्यं प्राप्नुयादिति

śatruṃ kṛtvā yaḥ sahāyaṃ viśvāsamupagacchati |
sa na saṃbhāvyamevaitadyadrājyaṃ prāpnuyāditi