अध्याय 133: विदुला अपने पराजित पुत्र संजय को धिक्कारती हैं

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
विदुलायाश्च संवादं पुत्रस्य च परन्तप

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
vidulāyāśca saṃvādaṃ putrasya ca parantapa

ततः श्रेयश्च भूयश्च यथावद्वक्तुमर्हसि ।
यशस्विनी मन्युमती कुले जाता विभावरी

tataḥ śreyaśca bhūyaśca yathāvadvaktumarhasi |
yaśasvinī manyumatī kule jātā vibhāvarī

क्षत्रधर्मरता दान्ता विदुला दीर्घदर्शिनी ।
विश्रुता राजसंसत्सु श्रुतवाक्या बहुश्रुता

kṣatradharmaratā dāntā vidulā dīrghadarśinī |
viśrutā rājasaṃsatsu śrutavākyā bahuśrutā

विदुला नाम राजन्या जगर्हे पुत्रमौरसम् ।
निर्जितं सिन्धुराजेन शयानं दीनचेतसम्

vidulā nāma rājanyā jagarhe putramaurasam |
nirjitaṃ sindhurājena śayānaṃ dīnacetasam

अनन्दन मया जात द्विषतां हर्षवर्धन ।
न मया त्वं न पित्रा च जातः क्वाभ्यागतोह्यसि

anandana mayā jāta dviṣatāṃ harṣavardhana |
na mayā tvaṃ na pitrā ca jātaḥ kvābhyāgatohyasi

निर्मन्युश्चाप्यसङ्ख्येयः पुरुषः क्लीबसाधनः ।
यावज्जीवं निराशोऽसि कल्याणाय धुरं वह

nirmanyuścāpyasaṅkhyeyaḥ puruṣaḥ klībasādhanaḥ |
yāvajjīvaṃ nirāśo'si kalyāṇāya dhuraṃ vaha

माऽऽत्मानमवमन्यस्व मैनमल्पेन बीभरः ।
मनः कृत्वा सुकल्याणं मा भैस्त्वं प्रतिसंहर

mā''tmānamavamanyasva mainamalpena bībharaḥ |
manaḥ kṛtvā sukalyāṇaṃ mā bhaistvaṃ pratisaṃhara

उत्तिष्ठ हे कापुरुष मा शेष्वैवं पराजितः ।
अमित्रान्नन्दयन्सर्वान्निर्मानो बन्धुशोकदः

uttiṣṭha he kāpuruṣa mā śeṣvaivaṃ parājitaḥ |
amitrānnandayansarvānnirmāno bandhuśokadaḥ

सुपूरा वै कुनदिका सुपूरो मुषिकाञ्जलिः ।
सुसंतोषः कापुरुषः स्वल्पकेनैव तुष्यति

supūrā vai kunadikā supūro muṣikāñjaliḥ |
susaṃtoṣaḥ kāpuruṣaḥ svalpakenaiva tuṣyati

अप्यहेरारुजन्दंष्ट्रामाश्वेव निधनं व्रज ।
अपि वा संशयं प्राप्य जीवितेऽपि पराक्रमेः

apyaherārujandaṃṣṭrāmāśveva nidhanaṃ vraja |
api vā saṃśayaṃ prāpya jīvite'pi parākrameḥ

अप्यरेः श्येनवच्छिद्रं पश्येस्त्वं विपरिक्रमन् ।
विवदन्वाऽथवा तूष्णीं व्योम्नीवापरिशङ्कितः

apyareḥ śyenavacchidraṃ paśyestvaṃ viparikraman |
vivadanvā'thavā tūṣṇīṃ vyomnīvāpariśaṅkitaḥ

त्वमेवं प्रेतवच्छेषे कस्माद्वज्रहतो यथा ।
उत्तिष्ठ हे कापुरुष मा स्वाप्सीः शत्रुनिर्जितः

tvamevaṃ pretavaccheṣe kasmādvajrahato yathā |
uttiṣṭha he kāpuruṣa mā svāpsīḥ śatrunirjitaḥ

माऽस्तं गमस्त्वं कृपणो वि श्रूयस्व स्वकर्मणा ।
मा मध्ये मा जघन्ये त्वं माऽधो भूस्तिष्ठ गर्जितः

mā'staṃ gamastvaṃ kṛpaṇo vi śrūyasva svakarmaṇā |
mā madhye mā jaghanye tvaṃ mā'dho bhūstiṣṭha garjitaḥ

अलातं तिन्दुकस्येव मुहूर्तमपि हि ज्वल ।
मा तुषाग्निरिवानर्चिर्धूमायस्व जिजीविषुः

alātaṃ tindukasyeva muhūrtamapi hi jvala |
mā tuṣāgnirivānarcirdhūmāyasva jijīviṣuḥ

मुहूर्तं ज्वलितं श्रेयो न च धूमायितं चिरम् ।
मा ह स्म कस्यचिद्गेहे जनी राज्ञः स्वरीमृदुः

muhūrtaṃ jvalitaṃ śreyo na ca dhūmāyitaṃ ciram |
mā ha sma kasyacidgehe janī rājñaḥ svarīmṛduḥ

कृत्वा मानुष्यकं कर्म सृत्वाऽऽजिं यावदुत्तमम् ।
धर्मस्यानृण्यमाप्नोति न चात्मानं विगर्हते

kṛtvā mānuṣyakaṃ karma sṛtvā''jiṃ yāvaduttamam |
dharmasyānṛṇyamāpnoti na cātmānaṃ vigarhate

अलब्ध्वा यदि वा लब्ध्वा नानुशोचति पण्डितः ।
आनन्तर्यं चारभते न प्राणानां धनायते

alabdhvā yadi vā labdhvā nānuśocati paṇḍitaḥ |
ānantaryaṃ cārabhate na prāṇānāṃ dhanāyate

उद्भावयस्वं वीर्यं वा तां वा गच्छ ध्रुवां गतिम् ।
धर्मं पुत्राग्रतः कृत्वा किंनिमित्तं हि जीवसि

udbhāvayasvaṃ vīryaṃ vā tāṃ vā gaccha dhruvāṃ gatim |
dharmaṃ putrāgrataḥ kṛtvā kiṃnimittaṃ hi jīvasi

इष्टापूर्तं हि ते क्लीब कीर्तिश्च सकला हता ।
विच्छिन्नं भोगमूलं ते किंनिमित्तं हि जीवसि

iṣṭāpūrtaṃ hi te klība kīrtiśca sakalā hatā |
vicchinnaṃ bhogamūlaṃ te kiṃnimittaṃ hi jīvasi

शत्रुर्निमञ्जता ग्राह्यो जङ्घायां प्रपतिष्यता ।
विपरिच्छिन्नमूलोऽपि न विषीदेत्कथंचन

śatrurnimañjatā grāhyo jaṅghāyāṃ prapatiṣyatā |
viparicchinnamūlo'pi na viṣīdetkathaṃcana

उद्यम्य धुरमुत्कर्षेदाजानेयकतं स्मरन् ।
कुरु सत्वं च मानं च विद्धि पौरुषमात्मनः ।

udyamya dhuramutkarṣedājāneyakataṃ smaran |
kuru satvaṃ ca mānaṃ ca viddhi pauruṣamātmanaḥ |

उद्भावय कुलं मग्नं त्वत्कृते स्वयमेव हि ।
यस्य वृत्तं न जल्पन्ति मानवा महदद्भुतम्

udbhāvaya kulaṃ magnaṃ tvatkṛte svayameva hi |
yasya vṛttaṃ na jalpanti mānavā mahadadbhutam

राशिवर्धनमात्रं स नैव स्त्री न पुनः पुमान् ।
दाने तपसि सत्ये च यस्य नोच्चरितं यशः

rāśivardhanamātraṃ sa naiva strī na punaḥ pumān |
dāne tapasi satye ca yasya noccaritaṃ yaśaḥ

विद्यायामर्थलाभे वा मातुरुच्चार एव सः ।
श्रुतेन तपसा वाऽपि श्रिया वा विक्रमेण वा

vidyāyāmarthalābhe vā māturuccāra eva saḥ |
śrutena tapasā vā'pi śriyā vā vikrameṇa vā

जनान्योऽभिभवत्यन्यान्कर्मणा हि स वै पुमान् ।
न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमर्हसि

janānyo'bhibhavatyanyānkarmaṇā hi sa vai pumān |
na tveva jālmīṃ kāpālīṃ vṛttimeṣitumarhasi

नृशंस्यामयशस्यां च दुःखां कापुरुषोचिताम् ।
यमेनमभिनन्देयुरमित्राः पुरुषं कृशम्

nṛśaṃsyāmayaśasyāṃ ca duḥkhāṃ kāpuruṣocitām |
yamenamabhinandeyuramitrāḥ puruṣaṃ kṛśam

लोकस्य समवज्ञातं निहीनासनवाससम् ।
अहोलाभकरं हीनमल्पजीवनमल्पकम्

lokasya samavajñātaṃ nihīnāsanavāsasam |
aholābhakaraṃ hīnamalpajīvanamalpakam

नेदृशं बन्धुमासाद्य बान्धवः सुखमेधते ।
अवृत्त्यैव विपत्स्यामो वयं राष्ट्रात्प्रवासिताः

nedṛśaṃ bandhumāsādya bāndhavaḥ sukhamedhate |
avṛttyaiva vipatsyāmo vayaṃ rāṣṭrātpravāsitāḥ

सर्वकामरसैर्हीनाः स्थानभ्रष्टा अकिंचनाः ।
अवल्गुकारिण सत्सु कुलवंशस्य नाशनम्

sarvakāmarasairhīnāḥ sthānabhraṣṭā akiṃcanāḥ |
avalgukāriṇa satsu kulavaṃśasya nāśanam

कलिं पुत्रप्रवादेन सञ्जय त्वामजीजनम् ।
निरमर्षं निरुत्साहं निर्वीर्यमरिनन्दनम्

kaliṃ putrapravādena sañjaya tvāmajījanam |
niramarṣaṃ nirutsāhaṃ nirvīryamarinandanam

मा स्म सीमन्तिनी काचिञ्जनयेत्पुत्रमीदृशम् ।
मा धूमाय ज्वलात्यन्तमाक्रम्य जहि शात्रवान्

mā sma sīmantinī kāciñjanayetputramīdṛśam |
mā dhūmāya jvalātyantamākramya jahi śātravān

ज्वल मूर्धन्यमित्राणां मुहूर्तमपि वा क्षणम् ।
एतावानेव पुरुषो यदमर्षी यदक्षमी

jvala mūrdhanyamitrāṇāṃ muhūrtamapi vā kṣaṇam |
etāvāneva puruṣo yadamarṣī yadakṣamī

क्षमावान्निरमर्षश्च नैव स्त्री न पुनः पुमान् ।
संतोषो वै श्रियं हन्ति तथाऽनुक्रोश एव च

kṣamāvānniramarṣaśca naiva strī na punaḥ pumān |
saṃtoṣo vai śriyaṃ hanti tathā'nukrośa eva ca

अनुत्थानभये चोभे निरीहो नाश्रुते महत् ।
एभ्यो निकृतिपापेभ्यः प्रमुञ्चात्मानमात्मना

anutthānabhaye cobhe nirīho nāśrute mahat |
ebhyo nikṛtipāpebhyaḥ pramuñcātmānamātmanā

आयसं हृदयं कृत्वा मृगयस्व पुनः स्वकम् ।
परं विषहते यस्मात्तस्मात्पुरुष उच्यते

āyasaṃ hṛdayaṃ kṛtvā mṛgayasva punaḥ svakam |
paraṃ viṣahate yasmāttasmātpuruṣa ucyate

तमाहुर्व्यर्थनामानं स्त्रीवद्य इह जीवति ।
शूरस्योर्जितसत्वस्य सिंहविक्रान्तचारिणः

tamāhurvyarthanāmānaṃ strīvadya iha jīvati |
śūrasyorjitasatvasya siṃhavikrāntacāriṇaḥ

दिष्टभावं गतस्यापि विषये मोदते प्रजा ।
य आत्मनः प्रियमुखे हित्वा मृगयते श्रियम्

diṣṭabhāvaṃ gatasyāpi viṣaye modate prajā |
ya ātmanaḥ priyamukhe hitvā mṛgayate śriyam

अमात्यानामथो हर्षमादधात्यचिरेण सः

amātyānāmatho harṣamādadhātyacireṇa saḥ

किं नु मे मामपश्यन्त्याः पृथिव्या अपि सर्वया ।
किमाभरणकृत्यं ते किं भोगैर्जीवितेन वा ।

kiṃ nu me māmapaśyantyāḥ pṛthivyā api sarvayā |
kimābharaṇakṛtyaṃ te kiṃ bhogairjīvitena vā |

पैरर्विहन्यमानस्य जीवितेनापि किं फलम् ।
निर्मन्युकानां ये लोका द्विषन्तस्तानवाप्नुयुः ।
ये त्वादृतात्मनां लोकाः सुहृदस्तान्व्रजन्तु नः

pairarvihanyamānasya jīvitenāpi kiṃ phalam |
nirmanyukānāṃ ye lokā dviṣantastānavāpnuyuḥ |
ye tvādṛtātmanāṃ lokāḥ suhṛdastānvrajantu naḥ

भृत्यैर्विहीयमानानां परपिण्डोपजीविनाम् ।
कृपणानामसत्वानां मा वृत्तिमनुवर्तिथाः

bhṛtyairvihīyamānānāṃ parapiṇḍopajīvinām |
kṛpaṇānāmasatvānāṃ mā vṛttimanuvartithāḥ

अनु त्वां तात जीवन्तु ब्राह्मणाः सुहृदस्तथा ।
पर्यन्यमिव भूतानि देवा इव शतक्रतुम्

anu tvāṃ tāta jīvantu brāhmaṇāḥ suhṛdastathā |
paryanyamiva bhūtāni devā iva śatakratum

यमाजीवन्ति पुरुषं सर्वभूतानि संजय ।
पक्वं द्रुममिवासाद्य तस्य जीवितमर्थवत्

yamājīvanti puruṣaṃ sarvabhūtāni saṃjaya |
pakvaṃ drumamivāsādya tasya jīvitamarthavat

यस्य शूरस्य विक्रान्तैरेधन्ते बान्धवाः सुखम् ।
त्रिदशा इव शक्रस्य साधु तस्येह जीवितम्

yasya śūrasya vikrāntairedhante bāndhavāḥ sukham |
tridaśā iva śakrasya sādhu tasyeha jīvitam

स्वबाहुबलमाश्रित्य योहि जीवति मानवः ।
स लोके लभते कीर्तिं परत्र च शुभां गतिम्

svabāhubalamāśritya yohi jīvati mānavaḥ |
sa loke labhate kīrtiṃ paratra ca śubhāṃ gatim