अध्याय 116: माधवी हर्यश्व को दी जाती हैं, वसुमना का जन्म

हर्यश्वस्त्वब्रवीद्राजा विचिन्त्य बहुधा ततः ।
दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य प्रजाहेतोर्नृपोत्तमः

haryaśvastvabravīdrājā vicintya bahudhā tataḥ |
dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasya prajāhetornṛpottamaḥ

उन्नतेषून्नता षट्सु सूक्ष्मा सूक्ष्मेषु सप्तसु ।
गम्भीरा त्रिषु गम्भीरेष्वियं रक्ता च पञ्चसु

unnateṣūnnatā ṣaṭsu sūkṣmā sūkṣmeṣu saptasu |
gambhīrā triṣu gambhīreṣviyaṃ raktā ca pañcasu

बहुदेवासुरालोका बहुगन्धर्वदर्शना ।
बहुलक्षणसम्पन्ना बहुप्रसवधारिणी

bahudevāsurālokā bahugandharvadarśanā |
bahulakṣaṇasampannā bahuprasavadhāriṇī

समर्थेयं जनयितुं चक्रवर्तिनमात्मजम् ।
ब्रूहि शुल्कं द्विजश्रेष्ठ समीक्ष्य विभवं मम

samartheyaṃ janayituṃ cakravartinamātmajam |
brūhi śulkaṃ dvijaśreṣṭha samīkṣya vibhavaṃ mama

एकतःश्यामकर्णानां शतान्यष्टौ ददस्व मे ।
हयानां चन्द्र शुभ्राणां देशजानां वपुष्मताम्

ekataḥśyāmakarṇānāṃ śatānyaṣṭau dadasva me |
hayānāṃ candra śubhrāṇāṃ deśajānāṃ vapuṣmatām

ततस्तव भवित्रीयं पुत्राणां जननी शुभा ।
अरणीव हुताशानां योनिरायतलोचना

tatastava bhavitrīyaṃ putrāṇāṃ jananī śubhā |
araṇīva hutāśānāṃ yonirāyatalocanā

एतच्छ्रुत्वा वचो राजा हर्यश्वः काममोहितः ।
उवाच गालवं दीनो राजर्षिरृषिसत्तमम्

etacchrutvā vaco rājā haryaśvaḥ kāmamohitaḥ |
uvāca gālavaṃ dīno rājarṣirṛṣisattamam

द्वे मे शते संनिहिते हयानां यद्विधास्तव ।
एष्टव्याः शतशस्त्वन्ये चरन्ति मम वाजिनः

dve me śate saṃnihite hayānāṃ yadvidhāstava |
eṣṭavyāḥ śataśastvanye caranti mama vājinaḥ

सोऽहमेकमपत्यं वै जनयिष्यामि गालव ।
अस्यामेतं भवान्कामं सम्पादयतु मे वरम्

so'hamekamapatyaṃ vai janayiṣyāmi gālava |
asyāmetaṃ bhavānkāmaṃ sampādayatu me varam

एतच्छ्रुत्वा तु सा कन्या गालवं वाक्यमब्रवीत् ।
मम दत्तो वरः कश्चित्केनचिद्ब्रह्मवादिना

etacchrutvā tu sā kanyā gālavaṃ vākyamabravīt |
mama datto varaḥ kaścitkenacidbrahmavādinā

प्रसूत्यन्ते प्रसूत्यन्ते कन्यैव त्वं भविष्यसि ।
स त्वं ददस्व मां राज्ञे प्रतिगृह्य हयोत्तमान्

prasūtyante prasūtyante kanyaiva tvaṃ bhaviṣyasi |
sa tvaṃ dadasva māṃ rājñe pratigṛhya hayottamān

नृपेभ्यो हि चतुर्भ्यस्ते पूर्णान्यष्टौ शतानि वै ।
भविष्यन्ति तथा पुत्रा मम चत्वार एव च

nṛpebhyo hi caturbhyaste pūrṇānyaṣṭau śatāni vai |
bhaviṣyanti tathā putrā mama catvāra eva ca

क्रियतां मम संहारो गुर्वर्थं द्विजसत्तम ।
एषा तावन्मम प्रज्ञा यथा वा मन्यसे द्विज

kriyatāṃ mama saṃhāro gurvarthaṃ dvijasattama |
eṣā tāvanmama prajñā yathā vā manyase dvija

एवमुक्तस्तु स मुनिः कन्यया गालवस्तदा ।
हर्यश्वं पृथिवीपालमिदं वचनमब्रवीत्

evamuktastu sa muniḥ kanyayā gālavastadā |
haryaśvaṃ pṛthivīpālamidaṃ vacanamabravīt

इयं कन्या नरश्रेष्ठ हर्यश्व प्रतिगृह्यताम् ।
चतुर्भागेन शुल्कस्य जनयस्वैकमात्मजम्

iyaṃ kanyā naraśreṣṭha haryaśva pratigṛhyatām |
caturbhāgena śulkasya janayasvaikamātmajam

प्रतिगृह्य स तां कन्यां गालवं प्रतिनन्द्य च ।
समये देशकाले च लब्धवान्सुतमीप्सितम्

pratigṛhya sa tāṃ kanyāṃ gālavaṃ pratinandya ca |
samaye deśakāle ca labdhavānsutamīpsitam

ततो वसुमना नाम वसुभ्यो वसुमत्तरः ।
वसुप्रख्यो नरपतिः स बभूव वसुप्रदः

tato vasumanā nāma vasubhyo vasumattaraḥ |
vasuprakhyo narapatiḥ sa babhūva vasupradaḥ

अथ काले पुनर्धीमान्गालवः प्रत्युपस्थितः ।
उपसंगम्य चोवाच हर्यश्वं प्रीतमानसम्

atha kāle punardhīmāngālavaḥ pratyupasthitaḥ |
upasaṃgamya covāca haryaśvaṃ prītamānasam

जातो नृप सुतस्तेऽय बालभास्करसंनिभः ।
कालो गन्तुं नरश्रेष्ठ भिक्षार्थमपरं नृपम्

jāto nṛpa sutaste'ya bālabhāskarasaṃnibhaḥ |
kālo gantuṃ naraśreṣṭha bhikṣārthamaparaṃ nṛpam

हर्यश्वः सत्यवचने स्थितः स्थित्वा च पौरुषे ।
दुर्लभत्वाद्धयानां च प्रददौ माधवीं पुनः

haryaśvaḥ satyavacane sthitaḥ sthitvā ca pauruṣe |
durlabhatvāddhayānāṃ ca pradadau mādhavīṃ punaḥ

माधवी च पुनर्दीप्तां परित्यज्य नृपश्रियम् ।
कुमारी कामतो भूत्वा गालवं पृष्ठतोऽन्वगात्

mādhavī ca punardīptāṃ parityajya nṛpaśriyam |
kumārī kāmato bhūtvā gālavaṃ pṛṣṭhato'nvagāt

त्वय्येव तावत्तिष्ठन्तु हया इत्युक्तवान्द्विजः ।
प्रययौ कन्यया सार्धं दिवोदासं प्रजेश्वरम्

tvayyeva tāvattiṣṭhantu hayā ityuktavāndvijaḥ |
prayayau kanyayā sārdhaṃ divodāsaṃ prajeśvaram