अध्याय 102: रसातल और गौमाता सुरभि

इदं रसातलं नाम सप्तमं पृथिवीतलम् ।
यत्रास्ते सुरभिर्माता गवाममृतसंभवा

idaṃ rasātalaṃ nāma saptamaṃ pṛthivītalam |
yatrāste surabhirmātā gavāmamṛtasaṃbhavā

क्षरन्ती सततं क्षीरं पृथिवीसारसंभवम् ।
षण्णं रसानां सारेण रसमेकमनुत्तमम्

kṣarantī satataṃ kṣīraṃ pṛthivīsārasaṃbhavam |
ṣaṇṇaṃ rasānāṃ sāreṇa rasamekamanuttamam

अमृतेनाभितृप्तस्य सारमुद्गिरतः पुरा ।
पितामहस्य वदनादुदतिष्ठदनिन्दिता

amṛtenābhitṛptasya sāramudgirataḥ purā |
pitāmahasya vadanādudatiṣṭhadaninditā

यस्याः क्षीरस्य धाराया निपतन्त्या महीतले ।
ह्रदः कृतः क्षीरनिधिः पवित्रं परमुच्यते

yasyāḥ kṣīrasya dhārāyā nipatantyā mahītale |
hradaḥ kṛtaḥ kṣīranidhiḥ pavitraṃ paramucyate

पुष्पितस्येव फेनेन पर्यन्तमनुवेष्टितम् ।
पिबन्तो निवसन्त्यत्र फेनपा मुनिसत्तमाः

puṣpitasyeva phenena paryantamanuveṣṭitam |
pibanto nivasantyatra phenapā munisattamāḥ

फेनपा नाम ते ख्याताः फेनाहाराश्च मातले ।
उग्रे तपसि वर्तन्ते येषां बिभ्यति देवताः

phenapā nāma te khyātāḥ phenāhārāśca mātale |
ugre tapasi vartante yeṣāṃ bibhyati devatāḥ

अस्याश्चतस्रो धेन्वोऽन्या दिक्षु सर्वासु मातले ।
निवसन्ति दिशां पाल्यो धारयन्त्योदिशःस्म ताः

asyāścatasro dhenvo'nyā dikṣu sarvāsu mātale |
nivasanti diśāṃ pālyo dhārayantyodiśaḥsma tāḥ

पूर्वां दिशं धारयते सुरूपा नाम सौरभी ।
दक्षिणां हंसिका कनाम धारयत्यपरां दिशम्

pūrvāṃ diśaṃ dhārayate surūpā nāma saurabhī |
dakṣiṇāṃ haṃsikā kanāma dhārayatyaparāṃ diśam

पश्चिमा वारुणी दिक्च धार्यते वै सुभद्रया ।
महानुभावया नित्यं मातले विश्वरूपया

paścimā vāruṇī dikca dhāryate vai subhadrayā |
mahānubhāvayā nityaṃ mātale viśvarūpayā

सर्वकामदुघा नाम धेनुर्धारयते दिशम् ।
उत्तरां मातले धर्म्यां तथैलविलसंश्रिताम्

sarvakāmadughā nāma dhenurdhārayate diśam |
uttarāṃ mātale dharmyāṃ tathailavilasaṃśritām

आसां त पयसा मिश्रं पयो निर्मथ्य सागरे ।
मन्थानं मन्दरं कृत्वा देवैरसुरसंहितैः

āsāṃ ta payasā miśraṃ payo nirmathya sāgare |
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā devairasurasaṃhitaiḥ

अद्धृता वारुणी लक्ष्मीरमृतं चापि मातले ।
उच्चैःश्रवाश्चाश्वराजो मणिरत्नं च कौस्तुभम्

addhṛtā vāruṇī lakṣmīramṛtaṃ cāpi mātale |
uccaiḥśravāścāśvarājo maṇiratnaṃ ca kaustubham

सुधाहारेषु च सुधां स्वधाभोजिषु च स्वधाम् ।
अमृतं चामृताशेषु सुरभी क्षरते पयः

sudhāhāreṣu ca sudhāṃ svadhābhojiṣu ca svadhām |
amṛtaṃ cāmṛtāśeṣu surabhī kṣarate payaḥ

अत्र गाथा पुरा गीता रसातलनिवासिभिः ।
पौराणी श्रूयते लोके गीयते या मनीषिभिः

atra gāthā purā gītā rasātalanivāsibhiḥ |
paurāṇī śrūyate loke gīyate yā manīṣibhiḥ

न नागलोके न स्वर्गे न विमाने त्रिविष्टपे ।
परिवासः सुखस्तादृक् रसातलतले यथा

na nāgaloke na svarge na vimāne triviṣṭape |
parivāsaḥ sukhastādṛk rasātalatale yathā